Super-güclərin savaşı və regionu gözləyən təhlükə Nəhəng dövlətlərin mübarizəsi hansı fəsadlara gətirib çıxara bilər?

81

8 sentyabr 2020-ci il tarixdə İran Parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının sədri Mojtaba Zolnuri ilə Şimali Koreyanın İrandakı səfiri Xan Son Çju arasında görüş keçirilmişdi. Bu toplantıda iki ölkə arasında maliyyə və barter şəbəkələrinin işə salınması müzakirə edilmişdi. ABŞ-ın İran və Venesuela üzrə xüsusi nümayəndəsi Elliott Abrams buna cavab olaraq, “İranın Şimali Koreya ilə əməkdaşlığı bizi çox narahat edir… Şimali Koreya ilə əməkdaşlığı çox diqqətlə izləyəcəyik və bunun qarşısını almaq üçün əlimizdən gələni edəcəyik”, – deyə bəyan etmişdi.

Anonim qalmaq istəyən yüksək rütbəli ABŞ rəsmisi by yaxınlarda bildirdi ki, “İran və Şimali Koreya əsas komponentlərin ötürülməsinin daxil olduğu uzunmənzilli raketlər layihəsi çərçivəsində əməkdaşlığı bərpa etdilər”.  Bunun nəylə nəticələnəcəyindən asılı olmayaraq, ötürülmə və daşınma, tərəflərin bitişik əraziləri boyunca aparıldığı üçün nəzarət etmək alınmır və yetərli izlənilə bilməyəcək. Eləcə də dəhliz boyunca qeyri-kommersiya hava nəqliyyat uçuşlarına da asan nəzarət olunmur. Bu zəncirin iki halqası olan digər iki ölkənin – Çin və Pakistanın müdaxilə etmək ehtimalı yoxdur. Əksinə, onlar kompleksin ayrılmaz hissələridir.

Simali Koreya

Pxenyan rejimi gözlənilməz, çözülməz bir zülm sistemidir, kütləvi qırğın silahları, ballistik raketlərə dair nou-hau çalışmalarıdır. Bu aşağıdakı səbəblərə görə təhlükəli elementdir:

– Nüvə, bioloji və kimyəvi silah arsenallarına malikdir;

– İranın nüvə silahları proqramına fəal şəkildə kömək edə bilər.

Çin yolu ilə Şimali Koreya ilə Pakistan arasında gizli yerüstü interfeys mövcuddur. Kəşfiyyat peykləri aşkar etdilər ki, Karakorum magistral yolu qanunsuz nüvə materialı və raketlər üçün istifadə olunan ikiqat maddələr təmin etmək üçün istifadə edilib.

2018-ci ildən bəri, xüsusilə Si Jinpingin 2019-cu ilin iyun ayında Pxenyanda Kim Jong-un ilə görüşməsindən sonra Şimali Koreya Çinə daha çox yaxınlaşdı.

Şimali Koreyanın Çin ilə 1416 km quru sərhədi var. Bu yaxınlarda Şimali Koreya 75-ci ildönümü hərbi paradında yeni uzaqmənzilli raket nümayiş etdirdi. Bu raket modifikasiya olunmuş yük maşını ilə birgə Pxenyanın həm ənənəvi həm də qeyri-ənənəvi raketlər döyüş başlıqlarında kvant sıçrayışını (Hwasong-15 ballistik raketinin xaricində) göstərir. Şimali Koreyanın kənardan yardım olmadan bu gücə çatması ehtimalı azdır.

Çin

Bu səbəblərə görə Çin ciddi narahatlıq doğurur:

– Nüvə, bioloji və kimyəvi silah arsenallarına malikdir. Çinin bioloji silah arsenalı dünyanın müasir silahıdır;

– Həm elmi, həm də texnoloji cəhətdən Qərbə uyğunlaşmağa və nəticədə ondan üstün olmağa çalışır.

Çin bütün sahələrdə dost dediyi rəqibləri kölgədə qoymağa meylli “möhtəşəm iddiaçı” dır. Qlobal miqyasda beynəlxalq qurumlar üzərində qətiyyətli, amma görünməyən şəkildə təsir göstərə biləcəyi geostrateji mövqeyə çatmağa çalışır. Belə nümunələrdən biri ÜST ilə hazırkı interfeysidir: Çin-ÜST əməkdaşlığı…

Çinin hədsiz ambisiyaları var: iqtisadi və hərbi güc sayəsində Asiyada – həm də ondan kənarda- hegemonluq əldə etməyə çalışır. İki nəticə – Çinin Şimali Koreya və İrana ABŞ-a qarşı və Pakistana Hindistana qarşı verdiyi tam dəstəkdir.

Çinin Pakistanla 592 km quru sərhədi var.

Pakistan

– Nüvə, bioloji və kimyəvi silah arsenallarına sahibdir,

– Nüvə silahı ehtiyatına sahib yeganə müsəlman ölkəsidir;

– Çin ilə əməkdaşlıq edir və biyoloji müharibə agentlərinin hazırlanmasında, sınaqlarında Pekindən kömək alır;

– Çin Pakistanın raket texnologiyasının vacib təminatçısıdır.

İslamabadın Pekinlə sıx hərbi əməkdaşlığına, sualtı hücum qayıqları alınmasında və qırıcıların hazırlanmasında, həmçinin “elmi araşdırma” səviyyəli fakültələrin əlavə edilməsi də daxildir. Ölkələr arasında hərbi-hərbi əməkdaşlıq son illərdə Pakistan hərbi personalının Çin hərbi qurumlarında təhsil alması ilə gücləndi. İki ölkə tez-tez ortaq hərbi təlimlər keçirir.

Pakistanın İranla 959 km quru sərhədi var, bu xətt mövcud Pakistan interfeyslərinin mürəkkəb və bəzi hallarda keyfiyyətsiz olmasına baxmayaraq faydalı olaraq qalır. Pakistan-İran sərhədi İrana qərb gediş-gəlişi üçün son quru keçidi deməkdir, yəni Pakistan-İran sərhədi, Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizi layihəsi və quru İpək Yolu layihəsindən asılı olmayaraq, bütün bu ölkələrin daxil olduğu dördqat ərazi boyunca İrandan və İrana gediş-gəlişin son qərb quru yolunu-keçidini təmsil edir.

Alman hesabatı

2020-ci ilin iyun ayında Almaniyanın Baden-Vürttemberq əyalətinin Konstitusiyanı Qoruma Ofisi 2019-cu il üçün Şimali Koreya-Pakistan-Çin əlaqələrini açıqlayan bir hesabat yayımladı. Hesabatda Şimali Koreya və Pakistanın nüvə, bioloji və kimyəvi silah proqramları barədə deyilir:

Hədəf mövcud arsenalları tamamlamağı, silahlarının çeşidini, yerləşdirilməsini, effektivliyini mükəmməlləşdirməyi və yeni silah sistemləri inkişaf etdirməyi hədəfləyirlər. Almaniyada qanunsuz satınalma səyləri ilə lazım olanları və buna dair bilikləri əldə etməyə çalışırlar. İxrac məhdudiyyətlərini və embarqoları aşmaq üçün riskli dövlətlər satınalma metodlarını daima inkişaf etdirməli və optimallaşdırmalıdır. Həqiqi istifadəçini gizlətmək üçün, xüsusi qurulmuş araçı şirkətlərinin köməyi ilə Almaniyada və Avropada mallar satın ala bilirlər və xüsusən ikili istifadə olunan malları riskli dövlətlərə daşıyırlar. Tipik bypass ölkələri arasında Türkiyə və Çin yer alır.

Əlavə olaraq, əlbətdə ki, WMD ilə əlaqəli birdəfəlik “mallar” gizli şəkildə Şimali Koreya-Çin-Pakistan oxu boyunca daşınır.

İran

İran, əlbəttə ki, Çin tərəfindən dəstəklənən Şimali Koreya və Pakistan ikilisinə bir əsas fərqlə əlavə edilə bilər: İran hələ də nüvə silahı olmayan dörd ölkədən biridir, baxmayaraq ki, bu adı çəkilən dövlətlərin sırasında gəlir. 16 oktyabrda İran müxalifət qrupu İranın Milli Müqavimət Şurası Tehranın şərqindəki Sorxeh Hessarda nüvə silahı istehsalı üçün gizli bir müəssisəni işarə etdi. İran bioloji və kimyəvi silah arsenallarına sahibdir, ballistik imkanlarını artırır, Şimali Koreya və Çin ilə münasibətləri inkişaf etdirir və Pakistanla quru sərhədlərini nəqliyyat üçün təhlükəsiz və işlək saxlayır. Üstəlik, qərbdə, İran, Suriyaya ilə Livana İraqdan keçməklə fasiləsiz dördlü ərazinin nəqliyyat oxunu əhəmiyyətli dərəcədə uzadacaq səsli yerüstü körpü inşa etməyə çalışır.

Nəhayət, hərbi səviyyədə İran və Çin bu yaxınlarda silahları araşdırma və inkişaf etdirmə, kəşfiyyat mübadiləsi və ortaq təlimləri genişləndirməyi qərara aldılar. Bu, geniş və uzunmüddətli maddi-texniki və iqtisadi əməkdaşlıq yaratmaq niyyətlərinə paraleldir. Çin İranda çox sayda dayaq nöqtəsinə çatacaq.

İrandakı İslam rejimi həmişə radikal yönümlü maskalanmış bir istibdad idi, əməlləri tez-tez zəriflik və incəliklə vurğulanırdı. İranın Çinlə əlaqəsi, xüsusən ardıcıl dördlük ərazisi daxilində fəlakətli ola bilər.

Dörd qonşu ölkəni əhatə edən kəmərin geostrateji əhəmiyyəti artır. Bu mahiyyətdə istiqamət yeni quru İpək Yolu və dəniz İpək Yolundan asılı deyil. Dörd ölkənin blok halında birləşə bilməməsi üçün dördlü kəmər nəzarətdə olmalıdır.

Şimali Koreya, Çin, Pakistan və İranı əhatə edən ərazi, şərq yarımkürəsinin və onun hüdudlarından kənarındakı geostrateji sistemdə vahid bir amil meydana gətirə bilər, Çin və İranın İsrail ilə qarşılıqlı bölgədə diqqətəlayiqdir. İki diqqətəlayiq nümunə – yuxarıda göstərilənlərlə birbaşa əlaqəli deyilsə – İsrailin içməli suyuna xlor səviyyəsini sabitləşdirmək və ölkə vətəndaşlarını zəhərləmək məqsədi daşıyan son İran kiberhücumu; və İsrailin sualtı qayıqları, raket qayıqları və digər gəmilərin yerləşdiyi Haifa Dəniz Bazasından uzaq olmayan – Haifa limanının Yeni Bay Terminalı – Şanxay hökumətinə məxsus SIPG tərəfindən 2021 – 2046-cı ilədək yaxınlaşan əməliyyat rəhbərliyi.

Hazırladı: Ülviyyə ŞÜKÜROVA