“Hara gedir bu…?!” Ədəbi dilimizin bugünü barədə düşüncələr

    18

    Adil Məmmədov

    Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun dosenti,

    Əməkdar həkim

     

    Əminəm ki, rəhmətlik Sabir indi yaşasaydı, KİV-də biz gördüklərimizi, eşitdiklərimizi, oxuduqlarımızı görüb, eşidib, oxusaydı, “hara gedir” – əvəzinə, “hara baxır”, “bu çocuqlar” – əvəzinə isə “bu atalar, əmilər, xalalar və s.” yazardı.

    Elə düşünməyin ki, məqsədim M.Ə.Sabirə nəzirə yazmaq, yaxud onu yamsılamaqdır. …Amma, neyləyəlim ki, müasir gündəlik mətbuat səhifələrində, efirdə, ekranda rastlaşdıqlarım, məni düşündürən, narahat edən məsələlər barədə yazmağa, fikirləri kimləsə bölüşməyə vadar edir.

    İxtisasım, peşəm olmasa da, həmişə olduğu kimi, indi də təhrif olunmuş kəlmələr, fikirlər, cümlələr ürəyimi deşir, beynimi sıxır, qışqırmağa, hayqırmağa, “SOS” – siqnalı verməyə məcbur edir. Axı, mən də “…günəşi göydə dana bilmirəm”, heç nəyə biganə, laqeyd ola bilmirəm.

    Məncə, cəmiyyətin dərdlərini ifadə etmək üçün, heç də mütləq ədəbiyyatçı, yazar, jurnalist, siyasətçi və s. bu kimi peşə sahibi olmaq vacib deyil, sadəcə, oxucu, dinləyici, tamaşaçı, ən əsası isə həqiqi vətəndaş, vətən övladı olmaq kifayətdir.

    Dilimizin saflığının qorunması barədə hökümətimizin mütəmadi olaraq qaldırdığı məsələlər, verdiyi qərarlar, bu sahədə narahatedici vəziyyətdən xəbər vermirmi? Hələ 2012-ci ildə KİV-də bu məsələnin qaldırılması, 2018-ci il noyabrın əvvəllərində Prezident yanında yenidən bu mövzu ilə əlaqədar monitorinq keçirilməsi də həyəcan siqnalı xarakteri daşımırmı?

    Bununla bağlı məişət və ədəbi dilimizin fonetik, leksik, qrammatik, üslub və s. cəhətlərdən qorunmasına həsr edilmiş “Dilimizin bu günü” – adlı verilişdə (Real TV – 05.XI.2018) professor K.Abdullanın dediyi kimi, “KİV – dili qoruma vasitəsidir, xüsusən də aparıcılar, diktorlar üçün. İstənilən dili öyrənmək, danışmaq olar, öz dilini unutmamaq şərtiylə. Başqa dildən məqbul olmayan elementi dilə gətirmək günahdır. Onun qarşılığını bilmək vacibdir”.

    Həmçinin, Mətbuat Şurasının sədri Əflatun müəllimə görə də, “efirə qonaq sözlərin daxil olması ürəkaçan deyil”.

    Məhz müvafiq təşkilatların və şəxslərin son vaxtlar apardığı qısamüddətli monitorinqlərin nəticələri haqda məlumatlar məni də KİV üzərində xroniki müşahidə vərdişinin nəticələrini oxucularla bölüşməyə vadar edir. Elə bu səbəbdəndir ki, istənilən KİV-nin məlumatlarına gözucu, səthi yanaşa bilmirəm. Bəlkə də qüsurlu, zəif cəhətimdir ki, öz yazılarım da daxil olmaqla, hər hansı bədii, elmi-publisistik ədəbiyyatı, dövri mətbuat vasitələrini vərəqləyərkən əlimdəki qələmlə öz irad, təklif, düzəliş, hətta tərif və b. xarakterli qeydlərimi yazmaq vərdişinə mübtəla olmuşam. Həmçinin, radio, televiziya verilişlərində, internetdə rast gəldiyim hər hansı xoşagəlməz təhrif, “oxşatma”, “əvəzetmə”, qrammatik, üslub, stilistik və s. mübahisəli məsələləri bir vərəqə qeyd edib, “sandığa” atıram. Bəlkə, lazım oldu…

    Hiss edirəm ki, artıq bir “sandıq” material toplanıb. Günlər, aylar, hətta illərin zəhmətinin məhsulu olduğu üçün, onlara laqeydlik, biganəlik böyük qəbahət olardı. Ancaq, bunu demaqoqluq, təftişçilik kimi qiymətləndirənlər, “Sənə nə ? Sənin ixtisasın deyil, qoy, dəxli olanlar yazsın” – deyənlər də tapılır. Fikirləşmirlər ki, buna rəvac verənlər, imkan yaradanlar elə qarşısını almalı, bu barədə yazmalı olanlar deyilmi ?

    Fikirlərimin bir az sərtliyinə görə əvvəlcədən üzr istəməyi özümə borc bilirəm. Bütün sahələrdə ciddi nəzarətin boşlanması, demokratiyaya, sərbəstliyə başqa mənada yanaşılması, kobud alınmasın, şoubazlığa, pərakəndəliyə, hərc-mərcliyə gətirib çıxarır.

    Əgər bir sayı dilimizin təmizliyinin müzakirəsinə həsr edilən veriliş “Nəsillərin debatı” – adlandırılırsa, səlahiyyətli bir qəzetin müxbiri teatra həsr etdiyi yazısında “amplua” əvəzinə, “ampula” yazırsa, akademik televiziya söhbətində təkrar-təkrar “deyək ki, tutaq ki, belə ki, nədi, necə deyərlər, disident, kolliziya” və s. kəlmələr işlədirsə, daha kimdən umasan…?!

    Efirə çıxarkən tamam unuduruq ki, ancaq müvafiq ixtisas sahibləri üçün deyil, yaş, cins, peşə, vəzifə və s.-dən asılı olmayaraq, bütün tamaşaçı və dinləyici kütləsi üçün danışırıq. Bizə ali təhsilli ilə bərabər, şagird də, əkinçi, fəhlə, tam savadsız da qulaq asır. Peşə terminlərindən (istilah) tərcümə, izah etmədən istifadə etdikdə, kimsə səni savadlı hesab edəcəksə, unutma ki, əksəriyyət sənin özünün də həmin sözün mənasını dərk etmədiyini anlayaraq, bu hərəkətini yekəxanalıq, ədəbazlıq, formazonluq kimi qiymətləndirəcək. Unutma ki, hələ heç xarici sözlər lüğətinə də düşməmiş yeni istilahları işlətməklə, həm qarşıdakını cahil adam yerinə qoyursan, həm də özünü.

    Hanı bəs, vaxtiylə M.İbrahimovun dediyi “Zaman keçdikcə Azərbaycan dili billurlaşır, lüzumsuz fars, ərəb və osmanlı sözlərindən təmizlənir” – kəlmələrinin nəticəsi. Aydındır ki, onun arzusunun yerinə yetməməsinin səbəbi həmin xalqlara, hansı cəhətlərdənsə, sıx bağlılığımız, yaxınlığımızdır. Həmin arzuolunmaz sözlər artıq dilə daxil olub, doğmalaşıb, özəlləşib, lüğətimizin böyük bir hissəsini təşkil edir. Bəs, müasir dövrdə dilimizə daxil olmağa “can atan” asanlıqla qavraya bilmədiyimiz Avropa mənşəli kəlmələrə nə deyəsən ?

    Tez-tez rast gəldiyimiz bu qüsurları, xarakterinə görə bir neçə hissəyə bölmək olar. Geniş yayılmış bir qrupu, dilimizdə müqabili olduğu halda, “Avropasayağı”, “dünya səviyyəli” kadr kimi görünmək üçün istifadə olunan “virus” kəlmələrdir. Məsələn, son vaxtlar tele-radio aparıcılarının, diktorların, “savadlı” veriliş iştirakçılarının dilində əzbərə çevrilmiş, əslində “ilk dəfə”, “ilk olaraq, birinci dəfə” mənasını ifadə edən “ekskluziv”i əksəriyyətimiz anlamadığı halda, son vaxtlar onun əkizi olan “inklüziv” də (təhsil, teatr) peyda olub, “otel”in “hostel” adlı qardaşı da dünyaya gəlib.

    Yaxud, eyni məna ifadə edən “ilk, öncə, əvvəl” və s. kəlmələrin, heç bir əlavə məna kəsb etməyən, olduqca dəbə çevrilmiş “ilk öncə, ilkəvvəl” birləşməsi şəklində işlədilməsinə nə vadar edir ? Məgər, “ilk sonca, son öncə, son əvvəl” və b. variantlar da mövcuddurmu ? Məsələn, MAG-ın gənc iştirakçısı “qocaman” A. Axşama baxaraq: “İlk öncə söhbət xoşbəxtlikdən gedir” – deyir. Həmçinin, aparıcılar, redaksiya əməkdaşları, savadlı-savadsız veriliş iştirakçıları və b. ziyalıların dilində əzbərə çevrilmiş “sizlər”, “bizlər” kimi cəm şəkilçisi qəbul etmiş cəm şəxs əvəzlikləri. Cəm əvəzliyinə “lar, lər” – cəm şəkilçisi, yaxud təklik ifadə edən “bir” sayına cəm şəkilçisi əlavə etmək nə deməkdir ?

    Aşağıdakı “ziyalı” söz oyununa fikir verin: “İlk öncə” bizim tərəfimizdən sizlərə bir şeylər bəxş etmiş olacağıq. Sizlər bundan çox xoş olmuş olacaqsınız”. “Axşama doğru” verilişində “bizlərdən sizlərə ekskluziv mahnı”. “Müəyyən bir şeylər” (AzTV); “Bir şeylər lazımdır” (A. Ağayev); “Belə bir şeylər baş verməyə başladı (“Dünya. “Axşam düşdü”); “Verilişin sonuna çox bir az vaxt qalır” və s.

    Son vaxtlar virus kimi dilimizə daxil olaraq, az qala vətəndaşlıq hüququ qazanmış “onlayn, prodakşın, kreativ, xarizmatik, reprezentativ, tendension, fenomenal, çastinq, flaşma, innovasiya, distruptivlik, bestseller, Biq data…, brend, randevu, oullet və s. onlarla belə kəlmələr xüsusi qeyd edilməlidir. Hətta, iş o yerə çatıb ki, “industrial” (G.Məmmədova), “analoqu” olmayan (Ç.Mustafayev) mahnılar efirə yayılır.

    Müxtəlif müəssisə, mağaza adları, reklam və afişalarda şəhərlərimizi “bəzəyən”, hətta fransızların özlərinin belə, çətinliklə tələffüs etdikləri “aksessuar” – kəlməsinin həyat və məişətimizin müxtəlif sahələrində geniş işlədilən “şey, əşya” (məişət), avadanlıq (mənzil), material (tikinti), ləvazimat (məktəb), vasitə vəsait (kosmetika) və s. bu kimi qarşılıqlarından xəbərsizikmi ?!

    Eləcə də, onilliklərlə dilimizdə “kirayənişinlik” edən rasion, pasient, klient, sensasiya, situasiya, korreksiya, hiperaktivlik, aqressiya, selektiv, tendensiya, rezidensiya, individual, region və yüzlərlə başqa qonaq kəlmələrə o qədər yumşaq üz göstərmişik ki, onlar artıq “pasport qeydiyyatı” hüququ tələb edirlər.

    Təəssüflü haldır ki, bu kəlmələrin əksəriyyətindən Azərbaycan dilində dərc olunan “Psixoloq” qəzetinin təkcə bir sayında (31.X.2018) istifadə edilmişdir.

    Akademikin dilindən “4-ün üzərində”, “30-un altında” və s. söz birləşmələrini eşitmək dinləyicilərə necə təsir edər ? Axı, sərhədlər açılanadək bu kəlmələrin müqabilində “…çox, az, artıq” – kimi qeyri-müəyyən say göstəriciləri işlədilmişdir.

    Lotereya oyunu aparıcılarının dilindən misallar: “Birinci 3; 4 rəqəm”, “sonuncu 2; 3 rəqəm”. Axı, birinci və sonuncu bir dənə olur. Bəlkə, “əvvəldən, axırdan, sondan” – ola, yaxud cəmi 5 xanalı biletdə “hər hansı 5 xanası dolmuş bilet” – necə ola bilər? 5-xanalıda bu ancaq bir variantda mümkündür. “Bizimləsən”-in gözəl aktyorluq və şoumenlik qabiliyyətli aparıcısının “elektrik vuranı təcili torpağa basdırmaq lazımdır” – deyə, təkrar-təkrar qışqırığına nə ad vermək olar ? İnstitutda “Tibbi biliklər” fənni keçən jurnalist bu biliyi hardan öyrənib ki, minlərlə tamaşaçı qarşısında təbliğ edir ? Eləcə də, metal əşyalar udmuş şəxsdən aparıcının “onlar mədəndə, ya qarnındadır” – deyə, soruşmasını necə qiymətləndirək ?

    Bir qrup anlaşılmazlıqlar isə bəzi mütəxəssislərin televiziya ilə çıxışlarında işlətdikləri ixtisas terminlərinə aiddir. Məsələn: Günəş insolyasiyası – fəallığının artması (İTV – “Eskulap”), rekonstruktiv əməliyyatlar (Dünya TV – “Üz-üzə”), insident – münaqişə, qalmaqal və s. Yaxud, təbabətə aid verilişlərdə mil-bilək sümüyü, dirsək oynağı çıxığı, “onurğa sütunu”, “açıq yara”, “travmatik zədə” və s. söz birləşmələrinin mövcudluğuna həkim özü inanırsa, tamaşaçı yazıq neynəsin ? Axı, o, özü bilməsə də, tamaşaçıların bəziləri başa düşür ki, “mil-bilək” – adlı sümük yoxdur, bu adda oynağın 8 ədəd kiçik sümüyü var; oynaq heç vaxt çıxmır, onu təşkil edən sümüklərdən hansısa o birinə nisbətən yerini dəyişir, sümüyün oynaq ucu çıxır, onurğa sütunu yox, fəqərələrdən təşkil olunmuş sütun – onurğa var, yara açıq zədəyə deyilir, yaranın qapalısı olmur ki, açığı da olsun, yaxud zədə elə travma deməkdir də, zədə zədəsi, travmatik travma qəribə səslənmirmi? “Pasientin ana damarı” (“Psixoloq” qəzeti). Anatomiyada belə termin yoxdur. Müəllim xamdır, bas gopa – məsəli çoxdan köhnəlib axı.

    Bəzən sözlərin ortasında peşə, ixtisas, sənət və s. (kolxozçu, çəkməçi və s.) bildirən -çı, -çi, -çu, -çü – sözdüzəldici şəkilçilərini artırmaqla heç bir məna kəsb etməyən sözlər düzəldilir. Məsələn: xoşbəxtçilik, bədbəxtçilik, kasıbçılıq, mehribançılıq, düşmənçilik, nigarançılıq, arxayınçılıq, sakitçilik, subayçılıq və s.

    “Anam mənimçün narahatçılıq keçirir” (Mədəniyyət TV), “Sizdə subayçılıqdır” (aparıcı), ən çox isə tikinti meydançaları hasarında xəbərdarlıq, üzrxahlıq məqsədiylə “Müvəqqəti narahatçılığa görə üzr istəyirik”. Axı, dilimizdə subayçı, narahatçı və s. sözlər yoxdur ki, onların axırına -lıq, -lik, -luq, -lük şəkilçilərini əlavə etməklə yeni məna kəsb etsin. “Xəzər – xəbər”də aparıcı heç vecinə də almadan təkrar-təkrar “xadiməçi liftdə xəsarət alıb” – deyir. Xidmət edənə xidmətçi, yaxud xadimə deyilir, xadiməçi yox.

    Eləcə də, “ma” inkar hissəciyinin sözün tərkibində təkrarlanması yanlışlığa səbəb olur: anlaşılmamazlıq, çatışmamazlıq, saymamazlıq, uyuşmamazlıq və s.

    Nitqimizdə dəbdə olan nümunələrdən biri də şühudi keçmiş halında olan sözlərin nəqli (əslində naməlum) keçmiş halına salınması cəhdləridir: …əlaqədar qəzaların artması baş verməyə başladı (Radio); filankəsin yazmış olduğu əsərlər; bitmiş olandan sonra (Lider TV); elan olunmuş oldu ki, (ANS TV); olmuş oldu, yazılmış oldu, aparılmış olsa da və s. (Respublika muğam müsabiqəsi); çıxmış olan, təyin olunmuş olan (Sportloto); bilmiş, görmüş olacağıq; bizlərlə kim oynamış olacaq və s. …Görəsən, “oldu, yazdığı, olundu, yazıldı” və s.-ni mənasız söz birləşməsi şəklinə salmaq nəyin əlamətidir?

    Tele-radio aparıcılarının, diktorların dilindən dolaşıq cümlələrə misallar: Mətbuat Şurası bağlanan verilişlərlə bağlı (əlaqəli, haqda) açıqlama verdi; bu həvəsə daha çox həvəslənirdim (ATV); filankəsin təqdimatında Sizə təqdim olunan proqram təqdimatını təqdim edirik; proqram təqdimatı mənim təqdimatımda Sizə təqdim ediləcək; nəzərə çatdırıram ki, həftəlik məlumatı nəzərinizə çatdırdıq; bu amillərə təsir edən amillərdir; nanə suyundan müalicə kimi istifadə edilir (müalicə vasitəsi kimi, yaxud müalicə üçün); cənazəyə mindirdilər (bəlkə, tabuta, axı, cənazə meyitə, cəsədə deyilir); ortalama (orta) qiymət; vətəndaşların qəbulunu keçirəcək (?); əsassız rüşvət alınması hallarına yol verilir (məgər, əsaslı rüşvət almaq da var?); əl sallayaraq, köməyə çağırmışlar (əl yelləyərək); Sizi yerinizə alaq, Sizi alaq masaya, öz yerinizi alın; Sizdən bir mahnı alaq; ilk premyera (premyera – birinci, ilk); mahnının sözləri, musiqisi filankəsə aiddir (ifaçıların çoxu “məxsusdur” kəlməsini “aiddir” kəlməsi ilə dəyişik salır); bu misralar Ə.Vahidə aid olacaqdı (ANS, Ağıl dəryası); təbrik etmək, elan etmək istəyirəm (aparıcı təkrar-təkrar istəsə də, etmir ki, etmir); qeyri-qanunsuz, bisavadsız, nalayiqsiz (?); hadisədə 5 nəfər ölüb, 6 nəfər dünyasını dəyişib (ANS, növbətçi aparıcı); O, kimi (kimin) üçün, kimi üçünsə (AzTV, İdman); əminik ki, cavabınıza heç olmasa 10% cavab tapacağıq; cəmiyyəti çirkləndirir; gözlərimin (gözlərimlə) şahidi olmuşam; bayram kökəsi yarımaypara şəklində olur (yarım-para); məktəbliləri hörmətlə yola salırdılar (bəlkə, əksinə); ülkər (hürçək) baxışlar; niyə (nəyə) görə qadınlar çox yaşayır (Fortuna); …kaş ki, olardı (olaydı); özün heç, canın sağ olsun; tək filan bəylə bərabər bir ananın ziyarətinə getmədik (?); xəstəxanada xəsarət alanlara (xəstəxanada xəsarət almayıblar) ilkin tibbi yardım göstərilmişdir (ilkin tibbi yardım xəstəxanayadək göstərilir); yanğınsöndürənlər qısa müddətdə yanğının qarşısını alıblar (belə çıxır ki, yanğın hələ başlamamışdı. Halbuki, “yanğının yayılmasının, genişlənməsinin” olmalıdır); yanğınsöndürənlər yanğının lokalizasiyasının qarşısını almışlar (onların məqsədi lokalizə etmək – məhdudlaşdırmaqdır, nəinki qarşısını almaq); “qorxaq, cəsarətsiz” – mənasını verən bədən üzvünün adı? Ağ ciyər (AtV – 61). Qorxaq ağciyər şəklində, bitişik yazılır; məktəbə qədər hazırlıq kursları (elan); bu şagirdlərin psixologiyasına pis təsir edir; psixologiyasını pozur (televiziyada müəllimin çıxışından). Əslində “psixikasına” olmalıdır. Çünki, “psixika” – ruh, əhval, əhval-ruhiyyə, keyf və s. ifadə edir. Psixologiya isə bunlardan bəhs edən elm sahəsidir. Müvafiq lüğətdə psixologiyanın başqa mənada psixika kimi qəbul edilməsi də məntiqəuyğun gəlmir. Belə getsə, sabah “nevrologiyasına, oftalmologiyasına, ginekologiyasına” və s. təsir edən söz birləşmələri də yaranmayacaq ki? Elə belə olur ki, dəri xəstəlikləri ilə məşğul olan həkim (dermatoloq) özünü dermatoloqist (loq = ist) adlandırır; məzarlığın qapısında “qəbristan” əvəzinə, qəbristanlıq (stan = lıq = yer) yazılır da…

    Qüsurların böyük bir qrupu isə dilimizin qrammatikasına aiddir. Belə ki, yazıda durğu işarələri (əsasən vergül) ya tamam unudulur, ya da yerinə düşmür:

    Titrdə – “Deməsək, olmur”, ekranda – “deməsək? (? – unudulmuş işarəyə eyhamdır) olmur; Titrdə “Nazilə”, ekranda “Naz ilə”; Qorxma?mən səninləyəm (Dünya); Həyat? sən nə qəribəsən (Xəzər)? hola (AzTV); Sadəcə? gözəllik yarat (AzTV); Nar? sadəcə nar (Azad Azərb); Qaç? balaca? qaç (İTV); Xaricdə təhsil? yoxsa, fırıldaq (Xəzər); Yeməklərdə ayrı dad, necə deyərlər? öz adı, öz dadı (Ara söz); Salam? Azərbaycan (Dünya); Torpaq? uğrunda ölən varsa? Vətəndir ; Yaxud, Mailin “Vətəndir” – şeirindəki “özünü vətənə qurban vermək mənasını daşıyan “Könlü nə zaman istəsə…” – misrasındakı “qurbanı – vətəndir” – söz birləşməsini, “qurbanı Vətəndir” – şəklində işlətməklə, sanki, Vətəni ona qurban deyir.

    Adətən, idarə, təşkilat, şirkət adları, xüsusi isimlərin bütün hərfləri abbrevatura şəklində BAŞ hərflə (həcmcə böyük yox) yazılır. Amma, televiziyada reklam, film, anons, titr və s.-dəki bütün sözlərin baş hərflə yazılması hansı qrammatikaya sığır ? Məsələn:

    Anons və reklamlar: Kitqat Varsa (Space), Min Bərəkət? Halal Neymət; Qurban Bayramınız Mübarək; Qara Oki (AzTV); Metal Dekor (Lider); Yeni Qonşular Sizi gözləyir; Qazanmağı Öyrən? Özünə Yardım ET; Yaxşılıq ET (Xəzər). Veriliş adları: Gör, Kim Gəldi (Space); Sözə Bəndəm; Eminla Bax, Belə; Bu Bizik; Qorxma? Mən Səninləyəm; Şəhərdən Kəndə (Dünya); Qarabağ Həqiqətləri (İTV); Biz Gələcəyik; Dəb Mənəm; Mahnının Tarixçəsi; Günə Gümrah Başlayın (Xəzər); Filmlər:Ata Ocağı; Bir Yaxşılıq ET; Qaç, Nadir, Qaç (Xəzər) və s.

    Başqa vacib bir məsələ isə, necə deyərlər, “milli mentalitet” məsələsidir. Məncə, hər hansı mahnıya çəkilən klip onun sözlərinə, məzmununa uyğun olmalı – oxunan mənaya əks etdirməlidir. Son vaxtlar çəkilən kliplərinsə heç bir məzmunu yoxdur, ya müğənni müxtəlif paltarlarda, vəziyyətlərdə, yaxud da onsuz, yəni yarıçılpaq formada oynayır, harda gəldi – torpaq, çəmən üzərində, ən yaxşı halda yataq otağında uzanmış vəziyyətlərini nümayiş etdirir.

    Telekanalların bir çoxunda bəzi aparıcılar və veriliş iştirakçıları ya yuxarı və aşağıdan, ya da hər iki tərəfdən bədənin 4/3-ü açıq-yarıçılpaq vəziyyətdə, ya sinədən göbəyədək və ya ayaqüstündən çanağadək uzanan yarıq (razrez) olmaqla, ətəkləri yerdə sürünən paltarla öz “qiymətli əzaları”nı, intim nahiyələrini nümayiş etdirərək, tamaşaçını diksindirirlər. Axı, başqasının qarşısında soyunmaq, uzanmaq islamda dədə-babadan mədəniyyətdən kənar sayılır.

    Evdə ailə, uşaqlarla birlikdə ekrana baxmaq mümkün deyil. Ya televizoru söndürməli olursan, ya uşağa “get dərsinlə məşğul ol” – deməli, ya da bir bəhanə ilə başqa otağa keçməli olursan. Budurmu, müsəlman əxlaqı, azərbaycanlı mentaliteti ?! Məhz, belə şeyləri görəndə fikirləşirsən, görən bu yarıçılpaqların yoldaşı, qardaşı, atası yoxdurmu ki, bunlara paltar alsın, yaxud bərk ayaqda başa salsın. Bəs, bu kanalların rəhbərləri, veriliş aparıcıları hardadır ki, idarə etdikləri təşkilatda qanun-qayda, çərçivə yaratsın, işçilərə, qonaqlara adət-ənənəni xatırlatsın. Bəs, mötəbər din xadimlərimiz hara baxırlar? Axı, biz çoxmillətli xalq olsaq da, müsəlman ölkəsi hesab edilirik.

    Hər kəlmədə “millət” deyə-deyə, ən mötəbər təşkilatlarımızın adında “Milli” – kəlməsi ola-ola, gözəl milli adət-ənənələrimiz, ədəb-ərkanımız, qayda-qanunlarımız – Avropa dilində desək, mentalitetimiz, hara gedir bəs ? Yenilik, inkişaf ancaq milyonların qarşısında soyunmaq, uzanmaq, göbək atmaqdan ibarətdirsə, kimə lazımdır bu Avropasayağı tərəqqi ?

    Və nəhayət… Əslində xarici dili, beynəlxalq terminləri bilmək, yeri gəldikdə istifadə etmək gözəl vərdiş, yaxşı cəhətdir, amma öz ana dilini lazımi səviyyədə bilmək və yerində işlətmək şərtiylə. Lakin, Avropasayağı elmli görünmək üçün, dilimizdə bir neçə qarşılığı olan kəlməni, yeri gəldi-gəlmədi, şöhrət xatirinə əcnəbi sözlərlə əvəz etmək bağışlanmazdır.

    Müxtəlif ixtisas və fənnlərə aid elmi konfrans, toplantılada, həmkarlar, mütəxəssislər arasında xüsusi terminlərdən istifadə etmək olar, o da əgər mənasını başa düşüb, sözü yerində işlədirsənsə. Yazılı mətndə isə, beynəlxalq terminlərdən sonra, milli dildə qarşılığını xatırlatmaq yerinə düşər.

    Axı, KİV-lər həm də geniş yayılmış, çoxcəhətli, müasir, geniş imkanlı təlim-tərbiyə və tədris vasitəsi rolunu oynayır. Unutmamalıyıq ki, bu xatırladılanlar hiss edilmədən, dilimizə, dinimizə, ədəbiyyatımıza, mənəviyyatımıza, ümumilikdə isə gələcəyimizə qarşı yönəldilən terrorçuluq cəhdlərinin bir variantıdır.

    Odur ki, M.Ə.Sabir belə vəziyyətdə deyərdi: Hara baxır bu dayılar, əmilər, xalalar, ağsaqqallar – müvafiq təşkilat rəhbərləri, məsul şəxslər, aparıcılar, ziyalılar və ümumiyyətlə bütün cəmiyyət üzvləri ?!