“Azərbaycanda siyasi sistem dalana dirənib”

    6

    Natiq Miri: “Bu vəziyyətdən çıxmaq üçün siyasi sistemdə yenilənmələrə ehtiyac var”

    “Ölkədə çox ciddi sosial-psixoloji bir böhran var”.

    Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Natiq Miri pia.az saytına müsahibə verib. Hurriyyet.org mövzunun aktuallığını nəzərə alıb, həmin müsahibəni ixtisarla oxucularına təqdim edir:

    – Natiq bəy, bizim politoloqların peşəkarlıq səviyyəsi barədə nə deyə bilərsiniz? Sizə elə gəlmirmi ki, onların böyük əksəriyyətinin peşəkarlığı diletant səviyyəsindədir?

    – Azərbaycanda iki cür siyasətşünaslıq var. Birincisi, Milli Azadlıq Hərəkatından gəlmiş insanlardır. Əbülfəz Elçibəy həmin hərəkatı “siyasətin akademiyası” adlandırırdı. Bu baxımdan, o insanların xüsusi olaraq siyasətşünaslıq məktəbi qurtarmasından elə də narahat deyildi. Deyirdi ki, onların hansısa institut bitirməsinə ehtiyac yoxdur.

    İkinci siyasətşünaslıqda isə insanlar bilavasitə ali təhsil yolu ilə siyasətə gəlirlər. Son zamanlar Azərbaycanda hiss olunur ki, gənclər artıq bu sahəyə üstünlük verirlər. Bu sevindirici haldır. Lakin hər bir halda düşünürəm ki, siyasətşünaslıq subyektiv fikirlərə söykənən sahədir və insan zənninə dayanır. İnsan zənninə isə güvənilməz. O baxımdan, siyasətşünaslıq riyaziyyat kimi dəqiq elm deyil. Hesab edirəm ki, siyasətdə hansısa ola biləcək hadisəyə öncədən proqnoz vermək o qədər də asan deyil. Çünki proqnoz vermək məsələnin bir tərəfidir. Proqnozların öz təsdiqini tapması isə başqa ciddi məsələdir. Siyasətdə belə hal var ki, proqnoz verilir, amma sonra həmin proqnoz yerinə yetirmələyəndə bununla bağlı öz mülahizələrini ortaya qoyur. Bu nöqteyi-nəzərdən, fikrimcə, siyasətşünaslıq subyektiv bir fərziyyədir.

    Azərbaycanda siyasətşünaslıq elmi ilə bağlı fəaliyyətə gəlincə, ölkədə nəinki siyasətşünaslıq, bütün sahələr üzrə fəaliyyət çox çətindir. Acığı, bu sahələr hələ də liberal qaydada tənzimlənmir. Çox təəssüf ki, bu gün Azərbaycanda, xüsusilə, siyasi müstəvidə fəaliyyət göstərən insanlar dövlətin diqqətindən kənardadırlar. Politologiya elmində bilavasitə strateji araşdırma yönündə fəaliyyət göstərən insanlar bir növ beyin mərkəzləri olaraq çalışırlar.

    – Rusiya, ABŞ, Qərb politoloqlar ilə bizim politoloqların fəaliyyətini müqayisə etsək, bizdə niyə institutlaşma prosesi baş vermir? Belə desək, bizdə politoloqlar özləri özbaşlarına fəaliyyət göstərirlər və bu özfəaliyyətə dövlət hansısa maraq göstərmir. Bunun səbəbi nədir?

    – Öncəliklə nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanda bütün sahələrdə monopoliya olduğu kimi, politologiya da hakimiyyətin monopoliyasındadır. Digər tərəfdən, mən beyin mərkəzləri məsələsini elə-belə demədim. Beyin o qədər həssas bir məsələdir ki, mütləq mənada bu cür beyin mərkəzlərinə dövlətin sahib çıxması lazımdır. Əgər sən sahib çıxmasan, təbii ki, bu beyinlərə sahib çıxanlar tapılar. Bir faktı da diqqətdən qaçırmaq lazım deyil, ABŞ ona görə hegemon və qüdrətli oldu ki, bütün ölkələrdə bu və ya digər səbəbdən miqrasiya edən beyinləri bir yerə yığa bildi. O proses bu gün də davam edir. Çox maraqlıdır ki, Azərbaycanda beyinlərə, doğrudan düşünə bilən və ölkəsinə xeyir vermək imkanlarına sahib olan insanlara sahib çıxanlar yoxdur və bu beyinlər ölkədən çox ciddi şəkildə axın edir.

    Bu prosses bizdə 1992-ci ildən davam edir. Son zamanlar isə üçüncü dünya ölkələrindən Avropa, Amerika və digər inkişaf etmiş demokratik ölkələrə beyin axınları intensivləşir. Bütün bunlar Azərbaycanın itkisi ola bilər. Fikrimcə, dövlət bu sahədə konkret proqram ortaya qoymalı və bu beyin mərkəzlərinə, siyasətşünaslara müəyyən mənada liberal mühit tanımalıdır. Əks təqdirdə bu beyinlərə sahib çıxanlar mütləq tapılır. Təbii ki, digər dövlətlər Azərbaycandan çıxan beyinlərdən öz maraqları konstektində istifadə edirlər. Ona görə də bu gün hansısa politoloq, siyasətşünasdan incimək əvəzinə, dövlət həmin siyasətşünaslar üçün hansı şəraiti yaratdığına baxmalıdır.

    Məsələnin ikinci tərəfi ondan ibarətdir ki, politologiya, siyasətşünaslıq media ilə bağlı mərkəzdir. Bu gün Azərbaycanda medianın özü çox acınacaqlı bir vəziyyətdədir. Əgər bu gün media özünü zorla dolandırırsa, politoloq elektron KİV-lərdə verdiyi müsahibəyə görə maddi baxımdan öz qarşılığını ala bilmir. Niyə? Çünki medianın özündə vəziyyət çox bərbaddır. Bu baxımdan, dövlət islahatlar apararkən bu həssas sahəyə də diqqət yetirməlidir. Hesab edirəm ki, bir çox məsələlərə akademik yanaşma olmalı və politologiya sahəsi institutlaşdırılmalıdır. Eyni zamanda bu beyin mərkəzlərinin özlərini maliyyələşdirməsi üçün müəyyən maliyyə-iqtisadi mühit yaradılmalıdır. Fikir verirsinizsə, bütün reklamlar bilavasitə hakimiyyətin monopoliyasındadır və onların razı olmadığı heç bir biznes strukturu reklam verə bilmir.

    -Deyirsiniz ki, Azərbaycan mediası acınacaqlı vəziyyətdədir. Sizcə, medianın bu hala gətirilməsinin səbəbi nədir?

    – Media çox ciddi sahədir. Bilirsiniz ki, bu gün dünyanı informasiyasız təsəvvr eləmək mümkün deyil. Bu gün təkcə hərbi sahədə, cəbhələrdə savaş getmir. Bu gün dünya gücmərkəzləri arasında ciddi informasiya savaşı gedir. Hər şeydən əvvəl savaş beyinlərdə aparılır və daha çox beyinə təsir edən tərəf savaşı qazanır. Bu gün Ermənistan ona görə bizim torpaqlarımızda elə rahat şəkildə otura bilir ki, informasiya savaşını qazanır. Ona görə də bizim hərbi sahədə qələbə çalmağımız üçün öncə informasiya sahəsində ermənilərə qalib gəlməliyik. Bunu bacarsaq, Qarabağ problemini həll edə bilərik. O baxımdan medianın önəmi çox böyükdür.

    – Azərbaycanda son zamanlar aparılan islahatlar barədə nə deyə bilərsiniz? Bu islahatlar doğrudan həm idarəetmədə, həm də siyasi-sosial sahədə insanların həyatına müsbət təsir edəcək qədər yetərlidirmi? Və bu islahatların məqsədini doğru hesab edirsinizmi?

    – Bilirsiniz ki, Qərbin demokratik institutlarının dəstəyi ilə Azərbaycanda islahatlar paketi, “Yol xəritəsi” hazırlanıb. Bu yöndə artıq konkret addımlar atılır və bu həqiqətdir ki, istənilən islahat xarakterli addım dərhal nəticə vermir. Nəticənin ortada olması üçün ən azı aylar, illər lazımdır. Bu baxımdan ilshatların nəticəsi barədə bir neçə ildən sonra danışmaq mümkün olacaq. Fikrimcə, bu islahatların aparılma sürəti çox aşağıdır və hələ də islahatların aparılmasına məhz Azərbaycan hakimiyyətinin içərisində olan konkret şəbəkələr əngəl törədirlər.

    – Ümumiyyətlə, aparılan islahatları demokratik islahatlar hesab edirsiniz?

    – Acığı, demokratiya yönündə hələlik konkret addım atılmayıb. Söhbət siyasi sistemin dəyişilməsindən gedirsə, hələlik bu yöndə hansısa addım görünmür. Əksinə müşahidə elədiyim qədəriylə, getdikcə ölkədə insan hüquqları, media azadlıqları və demokratiya yönündə geriləmələr var. Bu yöndə Qərbin demokratik institutları da öz fikirlərini ortaya qoyub. Bir həqiqəti də vurğulamaq istərdim ki, iqtisadi islahatlar siyasi islahatlardan keçir. Yəni, siyasi islahatlar olmadan iqtisadi islahatların aparılması iqtisadi-liberal mühitin yaradılmasına müsbət təsir eləmir. Çünki bunlar bir-birinə bağlı məsələlərdir. Hələlik bizdə bu birtərəfli gedir. Hesab edirəm ki, siyasi sistemdə çevik və demokratik idarəetmə institutları yaradılmasa, aparılan islahatların heç bir müsbət nəticəsi olmayacaq.

    – Siz hazırda Azərbaycanın mövcud siyasi-sosial durumunu necə dəyərləndirirsiniz?

    – Ümumiyyətlə, sosial vəziyyət birbaşa ölkənin siyasi və iqtisadi vəziyyətindən asılıdır. Çünki insanların rifahı yaxşı olanda ölkədə problemlər də çox olmur. İnsanların hüquqları qorunan ölkədə insanların sosial problemləri demək olar ki, olmur. Müşahidələr göstərir ki, Azərbaycanda çox ciddi sosial-psixoloji bir böhran var. Hər gün 4-5 nəfər intihar edir və ya intihara cəhd edir. Bu, dəhşətdir. Heç bir insan öz şirin canına qıya bilməz. Əgər insan intihara vadar edilirsə, deməli, bu insanın çox ciddi sosial-psixoloji səbəbləri var. Fikrimcə, bu gün Azərbaycan mediası daha çox bu yöndə yazmalıdır və bunun cavabını hakimiyyətdən soruşmalıdır. Çünki bu mühit üçün məsuliyyətli olan tək qurum hakimiyyətdir.

    Bu səbəbləri akademik səviyyədə araşdırmaq və aradan qaldırmaq vacibdir. Bu gün əhalinin 80%-dən çoxu banklara kredit vasitəsilə bağlıdır. İnsanlar banklara borcludur və bu borclanma məsələsi bilavasitə yanlış bank siyasətinin nəticəsidir.

    Azərbaycanda ilk devalvasiya prosesi baş verəndən sonra nədənsə  hakimiyyət xalqdan deyil, banklardan yana çıxış etdi. Halbuki bu devalvasiyanı yaradanlar banklarda oturub dövlətin pullarını sömürənlər idi. Lakin nəticə nə oldu? Banklar çox sürətlə sıradan çıxdı və hələ də çıxmağa davam edir. Eyni zamanda xalq da müflis oldu. Halbuki xalqın müflis olmasının qarşısını almaqla bankları xilas etmək olardi. Təbii ki, buna zaman lazım idi.

    – Sizcə, ölkədəki sistemlənmiş korrupsiyanı aradan qaldırmaq üçün hansı islahatlar aparılmalıdır?

    – Hər şey niyyətlərə bağlıdır. Siz hakimiyyətdə ola-ola məndən rüşvət istəməsəniz, mən də sizə rüşvət verəsi deyiləm. Söhbət qanunun aliliyindən gedir. Əgər toplumun bütün təbəqələri üçün qanunun keçərliliyi aid olarsa və qanun qarşısında hamı bərabər olarsa, korrupsiyaya qarşı mübarizə elə də çətin olmaz. Ortada Saakaşvili modeli var. Saakaşvili hakimiyyətə gələndən 6 ay sonra demək olar ki, korrupsiyanı Gürcüstanda ləğv etdi. Halbuki Şevardnadze zamanında Gürcüstanda korrupsiyanın qarşısını almaq imkansız görünürdü. Saakaşvili bu imkansızı necə başardı? Ona görə ki, onun bütün nazirləri heç kimdən rüşvət almadı. Bu konstektdə idarəetmədə, eyni zamanda bir çox problematik məsələlərin həllində çevik və demokratik institutlar yaratmaqla, korrupsiya məsələsini həlletmək mümkündür. Biz bunu Gürcüstanda gördük. Azərbaycanda da bu cür institutlar var. “ASAN” xidməti misal çəkmək olar. Necə olur ki, Azərbaycanda “ASAN” xidmət yaratmaq mümkün olur və burda rüşvətsiz fəaliyyəti təmin eləmək olur, ancaq başqa sistemlərdə korrupsiyanı yox etmək mümkün olmur?! Deməli, ortada ciddi niyyət olarsa, korrupsiya ilə mübarizə aparmaq çox asandır. Biz sözdə korrupsiya ilə mübarizə aparırıq, amma əməldə bunun əksini edirik.

    – Belə bir fikir var ki, Azərbaycan müxalifəti Azərbaycan hakimiyyəti qədər korrupsiyalaşıb. Deyək ki, Azərbaycan hakimiyyəti nə zamansa dəyişildi. O zaman Azərbaycanda hakimiyyəti şəffaf  idarə edəcək bir qüvvə varmı?

    – Əslində Azərbaycanda şəffaf bir demokratik siyasət yaratmaq elə də problemli məsələ deyil. Bunun üçün niyyət önəmlidir. Ayrıca, müxalifətin də  hakimiyyət kimi korrupsiyalaşması məsələsi hakimiyyətdən doğan məsələdir. Çünki müxalifət üçün məhdudiyyətlər yaradılarsa və real müxalifət real siyasi mübarizə  çərçivəsində  dövlətdən maddi-mənəvi yardımlar almazsa, fəaliyyət üçün hansısa yardımı xarici faktorlardan almalı olacaq. Ona görə də bu gün biz müxalifətdə həmin korrupsiyalaşmanı görürük. Bu gün Qərb unstitutları, müəyyən maliyyə şəbəkələri hansısa müxalifə partiyaları maliyyələşdirir. Bunlar məcburiyyətdən yaranır. Dövlət vətəndaşa necə sahib çıxırsa, müxalifətə də o səviyyədə, demokratik siyasət çərçivəsində sahib çıxarsa, xaricdən idarə olunan müxalifəti ölkəmizdə görmərik. Ən azından səviyyəsi çox az  olar. Bu baxımdan məsələlər hakimiyyətin tənzimləməsinə bağlıdır.

    – Yəni, hakimiyyət müxalifəti düşmən olaraq qəbul etməsə, o zaman müxalifət demokratiyaya can atacaq və özü özünü korrupsiyadan təmizləyə biləcək?

    – Nəzərə almaq lazımdır ki, hakimiyyətdə baş verən proseslər dolasıyla müxalifətə də təsir edir. Bu gün hakimiyyətdə qeyri-demokratik idarəetmə varsa, bu müəyyən mənada müxalifətə də sirayət edir. Əgər Azərbaycanda siyasi mübarizə sistemi həqiqətən də demokratik olsaydı, seçkilər demokratik keçirilsəydi, təbii ki, siyasi mübarizə sistemində də bir şəffaflıq ortaya çıxardı. Bunun müqabilində biz demokratik parlament görərdik və bu səviyyədə demokratiya və insan hüquqları, bir çox münasibətlər sistemi də inkişaf edərdi.

    Siyasi mübarizə sistemində xalqın rəyi çox önəmlidir. Ancaq bu gün Azərbaycanda xalqın rəyi hesablanacaq siyasi mərkəz yoxdur. O baxımdan ölkədə siyasi partiyalar və hakimiyyətlə müxalifət arasında siyasi münasibət sistemi də yoxdur. Bu gün Azərbaycanda siyasi dialoq mühiti yox səviyyəsindədir. Bu, çox acınacaqlıdır. Çünki bir dövlət istənilən çətin vəziyyətdə dialoq qapısını açıq qoymalıdır. Ən azından hər bir siyasi güc mərkəzi əlini bu daşın altına qoya bilsin. Biz bunun şahidi olmuruq. Bu gün hakimiyyət müxalifətlə görüşüb danışa bilmir. Əgər biz danışa bilmiriksə, təbii ki, demokratik və şəffaf mühiti tənzimləmək mümkün olmayacaq. İlk növbədə, siyasi münasibətlər sistemini yaratmaq lazımdır.

    – Bəlkə də iqtidarın müxalifətlə dialoqa girməsi üçün Azərbaycanda yeni müxalifətin formalaşmasna ehtiyac var…

    – Müxalifətin yeni və ya köhnə olması məsələləri həll eləmir. Çünki bütün siyasi mərkəzlər müəyyən mənada dinamikdir. Yeni insanlar gəlir, kimlərsə gedir, eyni zamanda baxışlar dəyişir. Təbii ki, siyasi fəaliyyətdə yanaşma tərzinin çox böyük əhəmiyyəti var.

    Çox təəssüf ki, bizim müxalifətdə proseslərə yanaşma tərzi 90-cı illərdən o qədər də fərqlənmir. Ayrıca, mübarizə metodlarında da çox böyük dinamika və fərqlilik müşahidə etmirik. Sadəcə olaraq, etirazı və ya hakimiyyəti devirməyin yeganə yolunu yanlız mitinqlər keçirməklə görürlər. Müxalifət bundan başqa demək olar ki, addım atmır.

    Təbii, bu məsələdə təkcə müxalifət günahkar deyil, onlar üçün bu bölgünü yaradan həm də hakimiyyətdir. Ancaq hər bir halda düşünürəm ki, mühit yaradılarsa, müxalif siyasi güc mərkəzləri tədricən özləri özlərini təşkil edə bilərlər. Yəni, yenilənə bilərlər. Bu gün müxalif siyasi partiyalar daxilində daxili demokratiya problemi də var. Hakimiyyətdə avtoritar idarəetmə sistemi mövcuddursa, eyni avtoritar siyasi idarəetmə mühiti müxalif partiyalarda da mövcuddur.

    Hakimiyyət necədirsə, özünə oxşar da müxalifəti var. Ona görə də müxalifət müsbət yöndə dəyişməyə cəhd etməlidr. Bu gün xalq heç bir siyasi güc mərkəzinə inanmır və ortada qalıb. Demək ki, Azərbaycanda bütövlükdə siyasi sistemin özü dalana dirənib. Bu vəziyyətdən çıxmaq üçün siyasi sistemdə yenilənmələrə ehtiyac var.