ƏSRLƏRİN MUSİQİ ƏSRARI

    6

    Və yaxud “dünən kərtənkələ yeyən ərəblər” Sa­sani imperiyasına qarşı hücuma keçəndə tarix öz hökmünü vermiş­di…

    (Əvvəli bu linkdə: http://hurriyyet.org/xeberlenti/25858-srlrin-musiqi-srari.html)           

    VII əsrin ortaları Firdovsinin təbiri ilə desək, “dünən kərtənkələ yeyən ərəblər”, “Allah birdir! Mən­şəyinə, zümrəsinə, irqinə baxma­yaraq, bütün insanlar onun qarşı­sında bərabərdirlər!” şüarı ilə Sa­sani imperiyasına qarşı hücuma keçəndə tarix öz hökmünü vermiş­di. Atəşpərəstliyin süqutuna səbəb olmuş siyasi, iqtisadi və hərbi amillərlə yanaşı, başqa bir mühüm amil də vardı. Bu, mazdayasna- atəşpərəstlik dininə xas olan kasta sistemi və onun törətdiyi acı nəti­cələr idi.

    Dehqanların (o dövrlərdə bu söz “mülkədar“ mənasında işlədilirdi), mobedlərin, spaxpedlərin, mərzban əlaltılarının zülmündən cana doymuş xalq kütləsi imperiya ordularının məğlubiyyətini soyuqqanlılıqla qarşıladı.

    …Adi əməkçi atəşgaha yaxın­laşmaq hüququna malik deyildi, müqəddəs odlara ancaq mobedlər vasitəsilə müraciət edə bilərdilər. Qəribə vəziyyət yaranmışdı, bəzən müsibətə düçar olmuş zəhmətkeş sidq-dillə inandığı atəşgaha yaxın­laşıb ovunmaq üçün dərdini də aça bilməzdi, mütləq mobed-vasitəçi lazım idi.

    …Əkinçi silah gəzdirməməli idi, ölkənin qorunması yüksək tə­bəqə sayılan, nəsildən-nəsilə or­duda qulluq edən ’’ölməzlərin (bu ənənə hələ Əhəmənilər dövründən qalmışdı), kiçik torpaq sahibləri olan azatların və atəştəran adla­nan peşəkar döyüşçülərin işi idi. Ordunun özündə də təbəqələşmə vardı.

    “Avesta”ya o qədər şərhlər ve­rilmişdi ki, onun əməyə, rəncbərə hörmət tələb edən məşhur hissələ­ri unudulmuşdu. Kahinlərdən baş­qa qədim dini mətnlərin dilini də bi­lən yox idi.

    Soqdianadan tutmuş Dərbən­də qədər uzanan böyük bir ərazidə yaşayan avtoxton xalqlar mədəniy­yət və incəsənət sahəsində elə zirvələr fəth etmişdilər ki, indinin özündə də buna heyran qalmamaq olmur.

    Misilsiz mədəni inkişafın fonunda baş vermiş hadisələri öyrə­nəndə qeyri-ixtiyari olaraq çaşır­san. Atəşpərəstliyin hökmfərma ol­duğu yerlərdə sənətlər də neçə qrupa bölünürdü: murdar peşələr, pak sənətlər. Cəmiyyətin yekdilli­yini pozan təbəqələşmə bir yana dursun, eyni ictimai pillədə duran adamlar arasında ikitirəlik düşür­müş.

    (…Üç inamın – bütpərəstliyin, xristianlığın və atəşpərəstliyin bir- birilərinə çuğlaşıb ölüm-dirim mü­barizəsi apardıqları qədim Albaniyadakı vəziyyəti görkəmli tarixçi­miz Rəşid Göyüşov özünün ’’Qaf­qaz Albaniyasında xristianlıq” adlı gözəl əsərində çox dolğun boyalar­la təsvir edib).

    Şimallı-cənublu Vətənimizin böyük ərazisində atəşpərəstliyin hakim din formasını nəzərə alaraq, mən çox məsələlərə elə bu aspekt­dən yanaşmağı lazım gördüm. Xristian Albaniyanın mədəni irsi­nin necə planauyğun surətdə məhv edilməsi və başqaları tərə­findən həyasızcasına mənimsənil­məsi haqqında bizim adlı-sanlı ta­rixçilərimiz dəfələrlə yazıblar. Elə bil qarğışa gəlmişik, xristianlığın yayıldığı kiçik ərazinin əlifbası, ki­tabələri, memarlıq abidələri və başqa mənəvi sərvətləri yerli-dibli talan olunur, onların izinin-tozunun qalmaması üçün erməni kilsəsi rusların köməyi ilə əlindən gələni əsirgəmir. Etiraf etməliyik ki, na­danlarımız da bu işdə az rol oyna­mayıblar…

    Mətləbdən uzaqlaşmayaq.

    Nəinki başı üzərində “fərri-kəyan” gəzdirən şahənşah, eyni za­manda onu görmək şərəfinə nail olmuş əyan-əşrəf, dərbar, mobedlər, hətta musiqiçilər bir növ sitayiş obyektinə çevrilirdilər. ”Fərr” sahi­bi şahənşahı görmək o demək idi ki, deməli, həmin adamın üzərinə “ilahi” halədən bir zərrə də olsa nur düşüb. (“Fərr” Əhəməni və Sa­sani şahlarının başları üzərində olan, adi insanların görə bilmədiyi nur haləsinə deyilirdi. Onun təsviri sikkələrdə və barelyeflərdə verilib. Mazdayasna təliminə görə, ancaq Ahuramazdanın bəxş etdiyi ’’fərri” gəzdirən adam şahənşah ola bilərdi. Bəlkə də indi adi adamların ünvanına  işlətdiyimiz ’’fərli”, ’’fərsiz” sözləri mənşəcə bununla bağlı­dır?! XI əsr tarixçilərindən biri ya­zırdı: ’’Atəşpərəst məmləkətində kimə desən sitayiş olunurdu, hətta itə də (mazdayasna təliminə görə, it müqəddəs heyvan sayılırdı – F.H.), təkcə bədbəxt rəiyyət yada düşmürdü”.

    Xalqdan ayrı düşmüş, ancaq keçmiş şöhrəti ilə kifayətlənən, naz-nemət içində yaşamaqdan döyüşkənlik ruhunu itirmiş, taxt- tac uğrunda bir-birini didən saray aravuranlarının əllərində alətə çev­rilmiş ordu olduqca pis silahlanmış müsəlmanlar tərəfindən dalbadal məğlubiyyətə uğradıldı.

    Vaxtilə məğlubedilməz sayılan Roma legionlarını məhv edən, im­peratorlar əsir alan atəşpərəstlərin fərsiz xələfləri, sayı 30 minə güclə çatan müsəlman ordusunun qarşı­sında aciz qaldılar.

    Cavanşir kimi zəmanənin görkəmli sərkərdəsinin də isteda­dından istifadə etməyi bacarmadılar.

    Nə isə… Sonralar milli şüurun oyanması və digər amillərin təsiri nəticəsində müxtəlif bayraqlar al­tında qalxmış böyük üsyanlardan, yerli aristokratiyanın hakimiyyətdə tədricən üstünlük qazanmasından, yeni hökmdar sülalələrinin tam müstəqil olmasından danışmıram. Ərəblər tarixə “Sasanilər dövrü mədəniyyəti” adı ilə düşmüş misil­siz bir mədəniyyətlə üzləşdilər.

    Son detalına qədər düşünül­müş saray mərasimləri, etiket, öz dövrü üçün yüksək sayılan maliyyə sistemi, arasıkəsilməz poçt-rabitə xidməti, indiyə qədər dünyanı hey­ran qoyan tətbiqi sənət (Ermitajda hifz olunan qab-qacaq, sürahilər, cam və ritonlar, bütün dünyada ən bahalı eksponatlardan hesab olunur) və yüksək musiqi mədəniyyəti tarix səhnəsinə təzə qədəm qoymuş ərəblər üçün tapıntı idi.

    …Müxtəlif nağara çalanlar dəstə­lərinə qulaq asın, baxın, diqqətlə dinləyin. Alətlərin hətta korpusları adi süni materialdan düzəldilib, burada hansı tembr zənginliyindən söhbət gedə bilər? Hələ indiyə qə­dər heç bir alim Stradivari, Amati, Qvarneri kimi ustaların düzəltdik­ləri skripkaların, violençellərin səs sirlərini aça bilmir. Yadigar qalmış simli alətlər hər bir ölkədə göz bə­bəyi kimi qorunur, onlarda çalmaq hər musiqiçi üçün səadət sayılırsa, belə alətlərin istifadə olunduğu konsertdə olmaq isə hər musiqise­vər üçün fəxarət mənbəyi olur. Müasir simfonik orkestrdə, ya da solo-konsertlərində çıxış edən mu­siqiçilər yaxşı, orijinal alətlə işlə­mək üçün bütün var-yoxlarından çıxırlar. ”Eh, nə olar, səs səsdir də, burada nə var ki?” deyib əlinə hər nə gəldi götürən musiqiçini bir or­kestrə yaxın da buraxmazlar. Əh- mədxan Bakıxanov və Bəhram Mansurov kimi ustaların tarları ne­cə saf-çürük etmələrinin canlı şa­hidiyəm. Korpusu ağacdan, üzəri­nə də lazımi dəri çəkilmiş əsl nağaraya rast gəlmək müşkül mə­sələdir. Əgər hər şeydə belə gü­zəştə getsək, onda gözəl səs im­kanları əldə etmək üçün çəkilən zəhməti bir tərəfə atıb tarlarımızın, sazlarımızın çanaqlarını da ştamp üsulu ilə plastmasdan-zaddan dü­zəldək də! Ancaq ”üç badam, bir qoz” ritmini çalmağa layiq olan bi­zim indiki zərb alətləri ilə plast­masdan düzəldilmiş tarı, kamanı müşayət etmək olar. Azərbaycan musiqisinin keşiyində durmalı olan müxtəlif bədii şuralar və musiqi ’’məmurları” Hindistandan üzü bu yana sazəndə dəstələrində hansı təbil və nağaralardan istifadə olun­masına fikir versinlər. Bu o yana dursun, fikir versinlər ki, müxtəlif pərdədə təmiz səs almaq üçün hər nağaraya, ya təbilə neçə cür dəri çəkilib.

    ““Bir neçə dəfə “üç badam, bir qoz” ritm adını çəkməyim bəziləri­ni çaşdıra bilər. Məsələ ondadır ki, türk-islam dünyasında bəstəkarlar, musiqi nəzəriyyəçiləri öz sələflə­rindən aldıqları musiqi sərvətlərini nəinki artırmış, eyni zamanda ye­ni-yeni musiqi təlimləri də yarat­mışlar. “Nağara” sözünün etimolo­giyasına fikir verək. Ritmik ölçülər və ya üsullardan tərtib olunan rit­mik vahidlərə ”naqr” deyilirdi. Mu­siqi risalələrində naqrlar “t” və ”n” samitlərindən ibarətdir. Bu naqrların və ya hərflərin uyarlığından rit­mik təqtilər (məs: tana, tan, tanan, tananan), onların müxtəlif uyarlığından isə ritm ölçülərinin özü əmələ gəlir. Bu ritmlərin ifa olun­ması üçün ən əlverişli zərb alətinə elə buna görə də nağara adı veri­lib. Milli ritmlərin ancaq ”üç ba­dam, bir qoz”dan ibarət olduğunu düşünənlər üçün, musiqimizdə il­kin orta əsrlərdən qəbul olunmuş zərb üsullarının siyahısını verirəm: Qəməriyyə, Qasir, Peşrəv, Şahi, Təvil, Türki, Hədid, Dərbür-Rəbi, Cədid, Hünər, Hatif, Hatifi-Rəməl, Hatifi-Səqil, Hatifi-Həzəc, Havi. İndi özünüz baxın, 15 klassik zərb üsulunu əzbər bilən sənətkar irtical (improvizasiya) vaxtı mahir sazəndələrlə necə möcüzələr yaradır­mış.

    Başqa xalqlarla mədəni əlaqə­lərə girənə qədər ərəblərin musiqi alətləri olduqca primitiv idi. Amma vokal sənətinə, mahir xanəndələrə ehtiram var idi. İran və Azərbay­canda simli alətlərin çoxluğu ərəb­lərin diqqətini cəlb etməyə bilməz­di.

    Özünün səs imkanları, məlahə­ti ilə ərəb vokal ifaçılığının tələblə­rinə cavab verən gözəl bərbət Hi­caza aparılmışdı. Amma aparılan alətlər azlıq edirdi, elə buna görə də ərəb ustaları Hicazın özündə onu düzəltməyə başlamışdılar. Bərbətin çanaq hissəsi üçün lazım olan ağacı odun parçaları halında Afrikadan gətirirdilər, bəlkə də elə buna görə ərəblər bərbətə ”əl-ud”, yəni ”odun” deyiblər.

    O vaxta qədər bir-iki primitiv musiqi alətinə malik olan ərəb atəşpərəstlərdən əxz etdiyi bərbəti öz adı ilə tanımaq istəməyib, buna görə də bərbət uda çevrilib. Başqa bir misal. ’’Rübab” sözü hamıya tanışdır. Amma çox az adam bilir ki, vaxtilə ərəblər Azərbaycanda rastlaşdıqları 13 simli alətin hamısına ’’rübab” deyiblər.

    İllər keçdi, təəccüblü də olsa, ’’rübab” sözü nəinki fars, hətta türkdilli müəlliflərin də əsərlərində vətəndaşlıq hüququ qazandı. Bir müddət keçəndən sonra indiki ka­mança dediyimiz simli alətin əcdadı olan qijək də risalələrdən yoxa çıxır. Daha doğrusu, əsl qədim türk sözü olan qijəkin yerinə rübab sözü işlənir. Hindistana gedib çıx­mış qijəkə, indi bizim kamança de­diyimiz alətə orada ’’yektar” deyir­lər. Şimali Hindistanda yektar kamança hal-hazırda bütün toy-dü­yünlərin bəzəyidir. Rübab adlandı­rılmış qijəkimiz isə tədricən müxtə­lif dəyişikliklərə məruz qala-qala Şimali Afrikaya, oradan da İspani­yaya adlamışdır.

    (Ardı var)

    Firuz HAŞIMOV