Jirayr Liparityan: “Qarabağ məsələsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edildi” – Keçmiş erməni diplomatının hay-küylü müsahibəsi

594

Erməni diplomatiyasının veteranı, Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyanın müşaviri, Ermənistan xarici işlər nazirinin sabiq müavini, 1991-1997-ci illərdə Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı danışıqların iştirakçısı, Miçiqan Universitetinin professoru, tarixçi Jirayr Liparityan rəsmi İrəvandan fərqli olaraq, Ermənistanın müharibədəki məğlubiyyətinin erməni diplomatiyasının səhvləri və son 30 il ərzində erməni siyasətçilərin aşıladığı və cəmiyyətinin qəbul elədiyi yalançı gözləntilərlə bağlı olduğunu izah edir.

BBC-nin rusdilli xidməti Jirayr Liparityandan müsahibə alıb və onun erməni tərəfinin səhvlərinə baxışı və Qadabağın gələcək statusu barəsindəki fikirləri barəsində suallar verib.

BBC: Mövqeyinizi yığcam şəkildə belə ifadə eləmək olar: birinci prezident Levon Ter-Petrosyanın komandası (onun üzvlərindən biri də siz olmusunuz) münaqişəni danışıqlar və güzəşt yolu ilə həll eləmək istəyirdi, qalan bütün liderlər isə erməni qüvvələrinin Dağlıq Qarabağa və ətrafındakı yeddi rayona nəzarət elədiyi status-kvonu saxlamaq istəyirdilər.

Jirayr Liparityan: Təxminən belədir. Bizim administrasiyamız – Levon Ter-Petrosyanın administrasiyası sülh tərəfdarı idi. Sonrakı administrasiyalar – xüsusilə axırıncısı (yəni Paşinyanın kabineti) – müharibə tərəfdarı idi. Sonrakı administrasiyalar da danışıq aparırdılar, amma bir fikirlə – “heç nə alınmazsa, müharibəyə qayıdarıq”. Paşinyan isə qərara aldı: “Heç nə alınmır. Müharibədirsə, qoy olsun. Biz qalib gələrik”.

BBC:  Danışıqlar niyə dayandırıldı?

J.L.:  Qarabağ məsələsi bir neçə hissədən ibarətdir. Onlardan əsasları bunlardır: Dağlıq Qarabağın statusu; Azərbaycanın erməni qüvvələrinin nəzarətində qalmış yeddi rayonu məsələsi.

Atəşkəs başlanandan bəri beynəlxalq ictimaiyyət Qarabağın müstəqilliyini tanımadığını bizə bildirirdi. Nəzəri cəhətdən bunu ancaq, Azərbaycanın razılaşacağı təqdirdə edə bilərdilər. Lakin ümumilikdə, Rusiya, Türkiyə, İran, ABŞ və Fransa  Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə əsaslanan variantlar təklif edirdilər. Bu aydın idi. Son 30 il ərzində onlar bizə bunu deyirdilər.

İkinci hissə – dünyada heç kim bizim yeddi rayonu saxlayacağımızı gözləmirdi. Onlar həmişə bu torpaqların bu və ya digər şərtlər daxilində qaytarılcağını gözləyirdilər.

Düşmənlərimiz və dostlarımız – dırnaqarası dostlarımız – bu iki məsələdə öz mövqelərini ardıcıl şəkildə saxlayırdılar. Bu, reallıqdır. Bunun bizə münasibətdə ədalətli olub-olmaması onların problemi deyildi.

Müxtəlif administrasiyalar diplomatiya sahəsində nə eləsələr də, erməni tərəfi beynəlxalq ictimaiyyəti (özünün haqlı olduğuna) inandıra bilmədi, vəssalam.

Bunu diplomatik iflas hesab edə bilərik, lakin bu, diplomatiya məsələsi deyil. Bu – həmin dövlətlərin şəxsi və kollektiv maraqlarının məsələsidir.

Bizim Qaranağın müstəqil statusunu ədalətli hesab eləyib-eləməməyimizdən asılı olmayaraq, bizim qarşımızda hətta öz məğlubiyyətindən sonra da bu şərtləri qəbul eləməyə hazır olmayan düşmən vardı.

Biz nəzərə almalı idik ki, zaman keçdikcə Azərbaycan həm hərbi qüdrəti, həm də resursları baxımından getdikcə daha da güclənir. Razılaşma ləngidikcə, onun yoxluğu müharibəni daha da vüsətlə yaxınlaşdırır və bu müharibədə qələbə şansımızı azaldırdı.

Yəni məsələ belə idi: biz insanların və ərazilərin təhlükəsizliyinə təminat olaraq bu rayonların qaytarılması imkanına razı idikmi? İndi status barəsində razılaşmaq şansının olmadığı halda, onun başqa imkanların nəzərdən keçiriməsinin mümkün olacağı sonrakı vaxta  saxlaya bilərdikmi?

Biz (Ter-Petrosyanın komandası) sülh qarşılığında rayonların böyük qisminin qaytarılması imkanını yaratmaq və status məsələsini sonraya saxlamaq istəyirdik. Sonrakı administrasiyalar qərara aldılar ki, əraziləri ancaq status qarşılığında geri qaytarmaq olar –  Azərbaycan tərəfindən Qarabağın müstəqilliyinin tanınması və yaxud da heç olmasa, referendum keçirilməsi kimi yollarla müstəqilliyə doğru addımlamaq.

Paşinyan administrasiyası qərara aldı ki, danışıqların əsasında yanlış pospulatlar dayanır – bu müddəalar dəqiq şəkildə yalnız yeddi rayonun qaytarılmasını nəzərdə tutur və status məsələsini qətiyyən aydınlaşdırmırdı. Paşinyan gələcək status məsələnin qəti şəkildə aydınlaşdırılmasını tələb edirdi, onun fikrincə, bunsuz Azərbaycanın mövqeyini ciddi qəbul eləmək olmaz və Azərbaycan öz ərazi bütövlüyü məsələsində israr elədiyi üçün danışıqlar aparmaq mənasızdır. Qərara gəldi ki, əvvəllcə status məsələsini razılaşdırmaq lazımdır və bunun üçün müharibə lazım olsa, bu, baş verəcək və biz qələbə çalacağıq.

Son 25 il ərzində erməni tərəfinin mövqeyi həmişə belə olub və biz indi yanlış hesablamaların şahidiyik. Böyük miqyaslı yanlışların. Müharibənin gedişatını detallı şəkildə müzakirə eləməkdə maraqlı deyiləm. Bu müharibənin geişində texniki, logistik və strateji problemlər aşkara çıxdı. Amma bunsuz da aydın idi ki, biz bu müharibədə ötən mühribədə olduğu kimi asanlıqla qələbə qazana bilmərik.

İndi isə Ermənistanın Baş Qərargah rəisinin açıqlamasından öyrənirik ki, o, artıq müharibənin dördüncü günündə baş nazirə bu barədə xəbərdarlıq eib.

Lakin hələ müharibə başlamazdan əvvəl də başqa yanlış hesablamalar olub. Erməni tərəfi Azərbaycan ilə Türkiyəyə münasibətdə provokasiya məzmunlu bir sıra tamamilə artıq addımlar atıb.

BBC: Hansı provokasiyalardan söhbət gedir?

J.L.: Məsələn, biz Qarabağın gələcək statusunu müzakirə edərkən, Azərbaycan öz qərarını təklif edir: “Qarabağ – Azərbaycandır”. Bu, beynəlxalq ictimaiyyətin mövqeyidir. Biz isə deyirik: danışıqları unudun, Qarabağ – Ermənistandır və nöqtə!

İkincisi – Ermənistanın Prezidenti və Baş naziri bu ilin yayında Sevr sülh müqaviləsinin yubileyi ilə bağlı açıqlama verdilər və bu açıqlamanı Türkiyəyə qarşı ərazi iddiası irəli sürmək hesab eləmək olar. Bundan başqa, Ermənistanın Müdafiə naziri bəyan elədi: “Yeni müharibə – yeni ərazilər”…

Paşinyan istənilən qərarın Azərbaycan, Qarabağ və Ermənistan xalqları tərəfindən qəbul edilməli olduğunu bəyan edəndə özünü böyük dövlət xadimi hesab edirdi. Bunun dahiyanə ideya olduğunu güman edirdi…

Amma məsələ bundadır ki, o, bir qərar təklif eləmirdi – hansı qərar hər üç xalq tərəfindən qəbuledilən olacaqdı?

O həm də elə güman edirdi ki, demokratik yolla seçilən liderlər daha çevik, mahir ola bilərlər. Lakin onun özü demokratik yolla, xalq tərəfindən seçilsə də, öz sələflərindən daha usta siyasətçi ola bilmədi. Azərbaycanın ikinci Prezidenti Elçibəy bizim yadımızdadır. O, Heydər Əliyevdan daha millətçi idi. Demokratiya ilə siyasi məharət arasında ümumilik azdır.

Paşinyan həm də elə bilirdi ki, beynəlxalq ictimaiyyət demokratiya yolunda addımladığı üçün Ermənistanı mükafatlandıracaq və yeddi rayon məsələsi ilə bağlı mövqeyini dəyişəcəkdir. Lakin bu aldanışlar yalnız onun dünya barəsindəki təsəvvüründə, təxəyyülündə mövcuddur.

Bütün bu yanlış hesablar – səmimi yanılmalar da ola bilər. Lakin onların reallıqla heç bir əlaqəsi yox idi.

BBC: Yəni demək istəyirsiniz ki, Ermənistan hakimiyyəti reallığı yanlış qiymətləndirib?

J.L.: Bu təkcə hakimiyyət məsələsi deyil. Erməni siyasətinin bütün spektrinə nəzər salın. Bir partiya istisna olmaqla, qalan hamısı – ultrapatriotdurlar. Nə Respublika partiyasında,nə də “Çiçəklənən Ermənistan”, “İşıqlı Ermənistan”, “Daşnaksütun” və yaxud da bir başqa partiyada beynəlxalq ictimaiyyətin bizə dediklərinə qulaq asmağı təklif edən siyasətçilər görmürəm. Beynəlxalq ictimaiyyətin rəyi isə bizim üçün mühüm olmalıdır – çünki, uduzanda onların yanına qaçıb kömək istəyirik. Onlardan edə bilmədiklərini etmələrini xahiş edirik.

BBC:  Deməli, bu məsələdə şərti olaraq, Koçaryanla Paşinyan arasında, keçmiş və indiki hakimiyyət arasında  fərq yoxdur?

J.L.: Koçaryanla Paşinyan arasında fərq var, lakin mənə elə gəlir ki, müxtəlif siyasi qüvvələr elə bilirdilər ki, Qarabağ – təkcə bizim problemimiz deyil və qoy onu vasitəçilər həll eləsinlər və əgər onlar onlar onu həll eləməsələr – qorxulu heç nə yoxdur, bizim vaxtımız var. Müharibə olsa, biz qalib gələcəyik.

Bu düşünmə tərzi geniş yayılıb və hamı buna görə məsuliyyət daşıyır. Bu, siyasi düşüncənin yoxluğundan irəli gəlir, işin əslini anlamamadığınızı, öz istəklərinizi sizə əslində nəyin lazım olduğundan və nəyi ala biləcəyinizdən ayırd edə bilmədiyinizi göstərir.

Bu, siyasi mədəniyyət problemidir. Ona görə də, Paşinyanın getməli olduğu deyiləndə soruşuram – bəs onun yerini kim tutacaq? Siyasi qüvvələrin çoxu hakimiyyətə gəlmək istəyir, məğlubiyyətdən faydalanmaq istəyirlər, lakin yeni yanaşmalar təklif eləmirlər.

BBC: 9 noyabrda sülhün elan edilməsindən sonra vəziyyəti necə  görürsünüz?

J.L.: Bu açıqlamanı iki cür izah eləmək olar. Biri – pessimistdir və daha doğru görünür. Lakin o qədər pessimistdir ki, adamlar onu çətinliklə qəbul edəcəkdir. Beləliklə, atəşin kəsilməsi açıqlaması faktiki olaraq Qarabağ məsələsini bağlayır. Açıqlamada bu, birbaşa səslənməsə də, bəyanat Azərbaycanının ərazi bütövlüyü prinsipinə əsaslanır. Və Ermənistanın Baş naziri Paşinyan onu imzalayıb. Artıq bunu heç kim dəyişdirə bilməz.

Azərbaycanlılar qayıdacaqlar və Azərbaycan hakimiyyəti maksimal sayda qayıdışın olması üçün hər şeyi edəcəkdir. Biz isə istəyirik ki, bizim həmvətənlərimiz, Qarabağ erməniləri qayıtsınlar. Lakin onlar belə Qarabağa qayıtmağa hazır olacaqlarmı?

Digər tərəfdən – Rusiya mümkün qədər çox sayda erməninin qayıtmasında ciddi şəkildə maraqlıdır… Prezident Putin və digər dünya liderləri Qarabağın statusunun müəyyənləşdirilmədiyini deyəndə, Qarabağın müstəqillyinin mümkün olduğunu nəzərdə tutmurlar. Onlar artıq bunun mümkünsüz olduğunu – Qarabağın Azərbaycanın bir hissəsi olduğunu demişdilər. Bunu çox dəqiq şəkildə ifadə ediblər.

Rusiya diplomatları keçmişdə də Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalmasını nəzərdə tutmayan heç bir layihəni dəstəkləməyiblər. Onların gördüyü yeganə iş – status məsələsini təxirə salmağa razılaşmaq olub.

9 noyabr açıqlaması aşkar göstərir ki, Qabağın müstəqilliyi ilə Azərbaycanın tərkibində qalması arasında seçimdən söhbət gedə bilməz. Bu seçim daha mövcud deyil (əgər əvvəllər nə vaxsa mövcud olubsa).

Danışıqlar iki ssenaridə ola bilər. Erməni Qarabağı Azərbaycanın tərkibində coğrafi, müəyyənləşdirilmiş ərazi vahidi olacaq, yoxsa, İlham Əliyevin barəsində danışdığı mədəni muxtariyyəti alacaq…

Bu, ermənilərin Türkiyə və ya İrandakı vəziyyətlərinə bənzər vəziyyət olacaq – həmin ölkələrdə ermənilər dini azlıq kimi müəyyən muxtariyyətə – öz kilsələrinə, məktəblərinə, ola bilsin ki, qəzetlərinə, nəşriyyatlarına və erməni dili dərslərinə malikdirlər. Amma ərazilərə yox…

BBC: Rəsmi İrəvan məsələni başqa cür görür. Paşinyan elə indi Qarabağın beynəlxalq arenada müstəqilliyinin tanınmasına çağırır.

J.L.: Mən də elə bundan danışıram – mentalitet dəyişməyib. Bu, siyasi təfəkkürümüzün əsas problemidir. Bu, bizim siyasi təfəkkürümüzün başlıca problemidir və bu problemin azı 200 yaşı var. Bu, yeni problem deyil. Bizə belə xoşdur – illüziyalardan xoşumuz gəlir, ədalətli qərarın, ideal qərarın – mümkün qərar olduğunu düşünməyi sevirik. Bizim həyat strategiyamız – xəyal qurmaqdır. Lakin xəyal qurmaq – strategiya deyil.

BBC: Strategiya – xəyal qurmaqdır. Bu necə olur ki?

J.L.:  İnsanlar öz istədikləri ilə onlara verilməli olanı qarışıq salırlar. Heç kim sizə heç nə verməməlidir. Sizə nəyi götürməlisinizsə, onu verirlər. İstənilən müharibədə qələbəyə ümid eləmək – reallıqla yox, miflərlə yaşamaq deməkdir. Biz reallığlığı qəbul eləməyi istəməməyimizi, reallığı qəbul eləməmək metodlarını və onu öz xəyallarımızla əvəzləməyi təbliğ eirik. Biz bunu sənətə çevirmişik, özümüzə peşə eləmişik.

Lakin mən öz məqalələrimdə reallığın gözlərinə dik baxmağa çağıranda məni tənqid edir və “Bəs başqaları?” –  deyə sual verirlər.

BBC: Yeddi rayonun qaytarılmasını imtinanı bununla bağlayırlar – müəyyən bir məqamda erməni ictimaiyyəti onları işğal edilmiş yox, azad edilmiş adlandırmağa başladı. Bu necə baş verdi?

J.L: Bizim fikrimizcə, bu yeddi rayon zamanla dəyişib… Biz onları müdafiə məqsədi ilə götürdük və dedik ki, təhlükəsizlik təminatı olanda, onları qaytaracağıq.

1992-ci ildə biz Laçını alanda, Dövlət Müdafiə Komitəsinin sədri olan Robert Koçaryan bəyanat verərək, bizim təhlükəsizlik təminatı alacağımız təqdirdə Laşını qaytaracağını vəd elədi. Məndən bəyanatın mətnini yazmağı xahiş elədi. Bunu az adam bilir, heç Koçaryanın da yadına düşməz… Beləliklə, biz bu rayonları əvvəlcə müdafiə məqsədi ilə alırdıq və onları təhlükəsizliyin təminatı qarşılığında verməyə hazır idik.

Sonra bu rayonlar danışıqlar predmetinə çevrilməyə başladı. Sonra isə bu ifadə belə səsləndi: biz onları qaytara bilmərik, çünki erməni torpaqlarıdırlar. Hətta onlar münaqişənin əvvəlində erməni torpağı olmasalar da, tarixi erməni torpaqlarıdır (ermənilərin xəyallarına görə – tərc.)  və biz onları heç bir şəraitdə qaytarmamalıyıq.

Bu baxışın formalaşmasında mühüm rolu Baş nazir və Müdafiə naziri olmuş (1999-cu ilə qədər) Vazgen Sarkisyan oynayıb. O, bu rayonları qaytamamalı olduğumuzu iddia edirdi. Onun məntiqi belə idi: əsgərlərimizin qanı ilə alınan torpaqlar verilə bilməz.

Sizə bir hadisəni danışmaq istərdim. Sui-qəsd nəticəsində öldürülməsindən (1999-cu ildə) üç həftə əvvəl Vazgenlə danışmışdım. Ondan bu baxışa necə yanaşdığını soruşdum. Həmin vaxtda o, artıq bir müddət baş nazir işləmişdi, danışıqlarda iştirak eləmişdi. Mənə elə gəlir ki, o, Ter-Petrosyana qarşı Koçaryanla əlbir olduğu üçün peşmanlıq hissi keçirirdir. Mən ondan bu məntiqi (əsgər qanı) barəsində soruşanda cavabında dedi: “Bunu kim deyib?!” Cavabında söylədim: “Sən demişdin”.

BBC: Siz artıq hökumətdə deyildiniz, niyə görüşdünüz?

J.L.: Ondan öz kitabın üçün müsahibə alırdım. Hələ həmin kitabı yazıb bitirməmişəm. Bu kitabla əlaqədar 1991-1997-ci illərdəki Qarabağ danışıqlarının 27 iştiakçısı ilə, o cümlədən dörd azərbaycanlı, beş türk, üç iranlı,iki rusiyalı, isveçlər, italyanlar, finnlər, fransızlar ilə danışmışam…

BBC: Yeddi rayona baxışın evolyusiyası məsələsinə qayıdaq…

J.L.: Bu rayonları qaytaqmamağı qərara alanda bu, bizi ermənilərin Qarabağda azad və təhlükəsiz yaşayışının, onların öz müqəddəratını təyin eləmək hüququnun mübarizəsinin əvəzinə, ekspansiya (imperialist dövlətlərin yeni torpaq, müstəmləkə və bazarlar əldə etmək məqsədilə öz siyasi və iqtisadi nüfuzunu başqa ölkələrə yaymaq üçün yeritdikləri təcavüzkar siyasət – tərc.) tərəfdarlarına çevirdi. Bunun əvəzinə biz həmin əraziləri tarixi erməni torpaqları adlandırmağa başladıq. Bu, bizim xeyrimizə işləmədi…

Biz həmişə özümüz özümüzlə danışmışıq. Dediklərimiz partiotların sözləri olanda və vətənpərvərcəsinə səslənəndə özümüzü haqlı hesab edirik.Ən pisi odur ki, biz özümüz özümüzlə danışıq aparırdıq. Azərbaycanın məni nəyi verə bilib-bilmədiyini anlamağa və öyrnməyə cəhd eləmirdik. Sadəcə qərara aldıq ki, Azərbaycan bizə dəyərli heç nə verə bilməz.

Danışıqlar – olduqca ağrılı gündəlik işdir. Eynilə balaca ölkələrin, xüsusilə bizimki kimilərin müstəqilliyi məsələsi kimi ağrılı. Bu, gündəlik işdir. Müstəqilliyin bəyan edilməsi – sizin problemlərinizin yalnız başlanğıcıdır, sonu deyil. Onu qiymətləndirmək və ətrafınızdakı dünyanın dəyişilməsinə müvafiq şəkildə gündəlik əsasda mühafizə eləmək lazımdır.

BBC: Zənnimcə, bu məsələ barəsində yeni erməni hakimiyyəti ilə əlaqə saxlamısınız.

J.L.: Bir dəfə mən Paşinyanın kabinetinin yüksək vəzifəli məmuru ilə danışdım. Soruşdum: “Qarabağ münaqişəsini necə həll eləməyi təklif edirsiniz?” Cavabında eşitdim: “Burada həll ediləsi heç nə yoxdur”. Həmin məqamda artıq danışıqlar dayandırılmışdı və heç bir həll təklif olunmurdu.

Ondan soruşdum: niyə belə qərara qərara gəldiniz? Əliyevlə masa arxasına keçib bütün mümkün variantları müzakirə elədinizmi? Siz bunu eləmədiniz. Mən müəyyən qədər bunu elədim, mümkün variantları görürdüm, lakin bunu əhəmiyyəti yoxdur. Sizin vəzifəniz Azərbaycanla müzakirə mövzusunun qalmadığını bəyan eləməzdən əvvəl mümkün olan hər şeyi eləməkdir. Bu sadəcə, dövlətçilik təfəkkürünün yoxluğu demək deyil. Bu, öz-özü ilə danışıqlardır…

Biz xalqa yalan informasiya, yanlış analiz veririk, mümkün həll olaraq qeyri-real ssenarilər təklif edirik. Onları dövlətçilik əvəzinə millətçiliyə doğru itələyirik. Sonra isə deyirik: dünya qəbul eləmyəcək. Bu kimin məsuliyyətidir?..

BBC: Bütün bu dediklərinizə görə, sizi vətən xaini adlandıracaqlar. Bu, sizi narahat etmir?

J.L.:  Bunu  məsuliyyətsiz adamların söyləməsi – şərəfdir… Bu, məni narahat eləmir.

BBC: Məsuliyyətdən söz düşmüşkən. Sizin mentalitet barəsində danışdıqlarınız – sanki Paşinyanın üzərindən məsuliyyəti götürür. Lakin son 2,5 il ərzində Ermənistana məhz o, rəhbərlik edib.

J.L.: Məsuliyyət zamana görə bölünür. Paşinyanın məsuliyyəti daha çoxdur, çünki o, artıq mövcud olan düşüncə tərzini üç-dörd sadə müddəada birləşdirmişdi: Azərbaycan bizə qəbul ediləcək heç nə verə bilməz, Qarabağın statusunu müharibə həll edə bilər, danışıqlar aparmaq lazım deyil, demokratiya bizə Qərbin dəstəyini gətirəcək.

Lakin bu təfəkkür tərzi ona qədər mövcud olmasaydı, o, bu məsələləri meydana salmazdı. Təbii ki, o, bir sıra səhv qərarlara görə məsuliyyət daşıyır…

Əgər sən qəsdən qarşı tərəf üçün qəbuledilməz olan şərtləri dəfələrlə yenidən irəli sürürsənsə, deməli bununla danışıqlar ideyasının özünü sabotaj edirsən.  Sonra isə o, üç xalq üçün qəbul edilən qərardan danışmağa başladı. Üç dövlət üçün yox…

Bir zamanlar mən… Arkadi Qukasyan ilə (separatçı DQR-in keçmiş rəhbəri) ünsiyyətdə olmuşam… Lakin istefa verəndən sonra mən bir çox qarabağlılarla və Qarabağdakı vəziyyəti bilən adamlarla söhbət eləmişəm. Onların təfəkkürü belədir: bizim az istədiyimizdən az alacağımız istənilən variant risklidir. Müharibə olacaqsa, qoy olsun.

Cavabında deyirdim: dostum mənim, lakin müharibənin necə bitəcəyi bəlli deyil, nə qədər çox uzansa, bir o qədər qeyri-müəyyən və bizim zərərimizə olacaq. Onlar cavab verirdilər: mübarizə aparacağıq və istəmədiyimizə razı olmaqdansa, ölməyimiz yaxşıdır.

Bu, böyük əksəriyyətin məntiqidir. Bir çoxları elə bilirdilər ki, müharibə oyuncaqdır. Müharibə əyləncədir. Müharibə qəhrəmanlar yaradır. Müharibə bizim vətənpərvərliyimizi və qəhrəmanlığımızı isbat eləmək üçündür. Müharibə – qurban deməkdir, əlbəttə, bu qurban qonşunuzun oğlu yox, sizin özünüzsünüzsə.

Hurriyyet.org