“İrəvan ermənilərə vətən deyil, onlara baza kimi lazımdır”

126

Əli Mustafa: “Qərbi Azərbaycandan olan türklər bu gün öz tarixi vətənlərinə sahiblənmək haqqını siyasi müstəviyə çıxarıblar”

Müsahibimiz İrəvan Türk Cümhuriyyətinin (İTC) Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu departamentinin rəhbəri Əli Mustafadır. Onunla söhbətimizdə İTC-nin fəaliyyəti ilə bağlı geniş müzakirə apardıq.

– Bilirik ki, İrəvan Türk Cümhuriyyətinin qurulmasının əsas səbəbi xalqdan gələn sosial-siyasi tələbdir. Sizcə, bu amil İTC-nin uğurla nəticələnməsində hansı rolu oynayacaq?

– Doğru deyirsiniz, açığı, İTC-nin yaranması xalqdan gələn bir məsələ idi. Əslində 200 ilə yaxındır ki, Azərbaycanın əhəmiyyətli bir hissəsi – İrəvan xanlığının ərazisi boşaldılıb. Bu ərazinin aborigen, yerli vətəndaşları türklər oradan qovulmuşdur, əhəmiyyətli bir hissəsi qırğınlara məruz qalmış, öldürülmüşdür. Bütün bunların hamısını dünyada “əzabkeş” kimi tanınan erməni xalqı törətmişdir. Erməni xalqı bu prosesdə, 200 ildən artıq dövrü əhatə edən bu anti-insani kampaniyada öz havadarları ilə, ilk növbədə bizim “böyük qardaş” dediyimiz dövlətin – Rusiyanın himayəsi və dəstəyi ilə bir erməni dövləti projesini həyata keçirib. Amma hər şeyin bir sonu var.

Cəmiyyətin içində o söhbətlər, narazılıqlar var idi. “Qayıdaq vətənimizə, oradan niyə çıxdıq, nədən biz susmalıyıq”, – kimi etirazlar var idi. Nəhayət bu müzakirələr reallaşdı, təmərküzləşdi. Bu ideya ətrafında, İrəvan Türk Cümhuriyyəti yaratmaq ideyası formasında xalq öz etirazını maddiləşdirdi. O baxımdan da, əlbəttə, istənilən projenin arxasında xalq olanda o layihə uğurlu olur. Təbii ki, bəzən xalqların inkişafına mane olurlar, yubadırlar. Azərbaycan türklərinə də bunu aid etmək olar. Amma ümumiyyətlə xalqı məhv etmək, silmək və onun istək-arzularının sonuna qədər qarşısını almaq mümkün deyil. Bu baxımdan, Qərbi Azərbaycandan olan türklər bu gün İrəvan Türk Cümhuriyyəti ideyasını ortaya qoydular, öz tarixi vətənlərinə sahiblənmək haqqını siyasi müstəviyə çıxarıblar. Ümid edirəm ki, xalqın da dəstəyi ilə bu ideya uğur qazanacaq.

– Məşhur bir ifadə var-xalqın və haqqın təqdiri olan hər bir ideya mütləq uğurla nəticələnir…

– Tamamilə doğrudur. Burada xalqın da dəstəyi var, haqqın da dəstəyi var. İnsanlar təsadüfən yaradılmayıb ki. İnsanlar yaradılanda hər biri üçün bir vətən seçilib. Hər bir xalqın mentalitetinə uyğun olub bunlar.

Hər şey təbiətin qanunları ilə tənzimlənir, insan bir coğrafiyada yaşayanda ora uyğunlaşır, coğrafiya da ona uyğunlaşır. Bu ərazini Allah Azərbaycan türkləri üçün seçmişdir. Təəssüf ki, dünyanın məkrli böyük gücləri bəzən fərdlərin deyil, xalqların, dövlətlərin taleyini həll etməyə çalışırlar, korrektələr etməyə girişirlər. Yəni Allahın işinə qarışırlar.

Bu baxımdan o ərazilərdən bizim insanların qovulması böyük bir ədalətsizlik, haqsızlıq idi. Xalq bu gün öz etirazını qaldırmalı idi və mən hesab edirəm ki, bu etirazın arxasında həmin o ilahi təqdir də var. İlahi ədalət var. İnsanlara ilahi mesaj olaraq deyilir ki, sənin haqqın var.

Sizə bir faktı deyim. Ermənistanda Rusiyadakı prezident seçkiləri ilə bağlı erməni icması ilə Putinin görüşündə maraqlı məqam var. Putin soruşur ki, Rusiyada nə qədər erməni yaşayır? Onlar da “ermənisayağı təvazökarlıqla”, riyakarlıqla deyirlər 3 milyon. Putin deyir ki, Ermənistanda nə qədər erməni var. Cavab verirlər ki, 2,5 milyon. Putin deyir yox, azdı.

– Yəqin büdcəsini Rusiya verdiyinə görə orada olan ermənilərin sayını dəqiq bilir…

-Əlbəttə, ruslar bilir ki, orada erməni nə qədərdir. Bilirsinizmi, bu nədən xəbər verir? Ermənilər Ermənistana vətən kimi baxmırlar. Ermənistan ermənilərin bazasıdır. Vaxtilə necə ki, Eçmiədzini erməni kilsəsi aldı, erməni kilsəsinə çevirdi, orada məskunlaşdı, digər ölkələrdəki ermənilərə instruksiya göndərdi, indi də İrəvan onlara baza kimi, ofis kimi lazımdır, İrəvan onlara vətən deyil. Onlar İrəvanda başqa yerləri necə dağıtmaq haqda planlar qururlar ki, hansı ölkənin sərvətlərini necə çapıb-talayaq…

Yeri gəlmişkən, ermənilər yalnız Azərbaycan torpaqlarını işğal etməyiblər ki. Ermənilər harada yaşayırlarsa, yırtıcı kimi oranı xaraba qoyurlar. Mütləq bir münbit ərazi tapırlar və oranı mənimsəmək, özününkiləşdirmək işini həyata keçirirlər. Bu siyasətin axırı yoxdur. Bu gün Azərbaycan dövləti də yəqin ki, İTC-nin haqlı mövqeyini dəstəkləyəcək və İTC uğur qazanacaqdır.

-Əli bəy, məlumdur ki, İTC-nin qurultayının keçirilməsi barədə müzakirələr gedir. Qurultayın keçirilməsi vaxtı və formatı ilə bağlı qərar verilibmi?

-Dövlət quruculuğu həm də bir siyasi prosesdir. Siyasət nədir? Dövlət hakimiyyət orqanlarının təşkil olunması, yaranması, onun həyata keçirilməsi elmi, peşəsi, sənətidir. Bu baxımdan Azərbaycan xalqının uzun illər siyasi proseslərdən kənarda tutulması ənənəsi olub. Yəni sovetlər dönəmində də belə olub, çox təəssüf ki, müstəqillik dönəmində də belə olub. Bir növ insanların vətəndaşlaşma, siyasiləşmə, institutlaşma prosesinə bir maneə olub. Vətəndaş yox, rəiyyət yaratmaq istiqaməti olub. İnsanlar rəiyyət olsun, siyasətlə məşğul olmasın, bazarda kartof satsın, siyasi şüur olmasın. Əslində insanın şüurunun da müxtəlif mərhələləri var. Sosial şüuru var. İnsanlar başqalarını görür, müqayisə aparır, dərk edir, anlayışlar başlayır, qiymətləndirmə aparır. İctimai şüur insanların toplanması, birləşməsi, aktivləşməsini tələb edir. Nəhayət siyasi şüur nəticəsində dövlət yaratmaq, idarə etmək tendensiyasi başlayır.

Çox təəssüf ki, istər Azərbaycanın güneyi olsun, istər quzeyi olsun, çalışıblar ki, burada yaşayan türklərin siyasi şüuru inkişaf etməsin, Türklər dövlət idarəçiliyinə yaxın qoyulmasın. Bu baxımdan, siyasi proseslərə qatılan insanlar bəzən siyasi ənənə olmadığına, siyasi evolyusiya prosesindən keçmədiklərinə görə siyasi aktivlik impulsiv, kortəbii olur. Nəyin vacib, nəyin vacib olmadığının fərqində olmurlar. Ermənilər Ermənistanın əleyhinə olan bir informasiyanı da yayımlamazlar. Məsələn, Qərbi Ermənistan dövləti var. Artıq neçə illərdir yaranıb, fəaliyyət göstərir.

Amma görün onların razılaşırlar ki, siyasi doktrinlərə uyğun gəlmədiyinə görə həmin dövlət barədə məlumat vermirlər. Onların hökumətləri var, parlamentləri var. Erməni xalqının milli birliyi – milli sirri var. Amma bizdə bir qədər fərqlidir. Biz düşünmürük ki, bunu düşmən də biləcək, dost da biləcək, xeyri, ya zərəri nə ola bilər. Buna əhəmiyyət vermədən hər bir məsələni ictimailəşdirir, danışırıq. Konkret qurultaya gəldikdə, dövlət quruculuğunda hər şey qısa müddətdə başa gəlmir. Hər şey zaman tələb edir. Konkret olaraq hələlik İTC Millət Şurası bu məsələləri müzakirə etmir. O sadəcə olaraq vətəndaşlarımız və fəallarımız arasında gedən polemikadır.

Düzdür, bəzən rəhbərlikdə də müzakirə olunur. Amma bu növbəti mərhələdə vacib olan addımdır. Söhbət ondan gedir ki, bu mərhələdə biz hələlik qərara gəlmişik ki, əhalinin siyahıya alınmasını keçirək. Öncə bilək ki, bizim nə qədər əhalimiz var. Qərbi Azərbaycan kimi böyük bir ərazidən milyonlarla insan qovulub və başqa coğrafiyalara yayılıb. Onlar təkcə Azərbaycana gəlməyiblər. Dediyim kimi, bu mərhələnin vacib mərhələsi siyahıya alınmanın keçirilməsidir. Biz nə qədər əhalimizin olduğunu müəyyənləşdirməliyik.

-Bəs əhalinin siyahıya alınmasını keçirmək üçün hansı resurslardan istifadə ediləcək?

– Bu mərhələnin ən vacib mərhələsi siyahıya almanın keçirilməsidir, biz onların sayını, vətəndaşlığını qeydə almalıyıq. Bu məsələlər həllini tapandan sonra qurultay məsələsi dəqiqləşdiriləcək. Dövlətlərin tarixində əlbəttə qurultayların keçirilməsi praktikası var. Bilirsiniz, 1206-cı ildə Çingizxanın hakimiyyətə gəlişinə görə qurultay keçirildi. Muğanda Nadir xan belə bir qurultay keçirib. Dövlətlərin tarixində belə praktika var. Yəni deməyim odur ki, bu ənənə var. Xüsusilə də antik dövrə, monarxik dövlətlərə aiddir. Təbii ki, tayfa başçıları bir araya gəlirdilər.

-Bəs İrəvan camaatından yetki almaq məqsədilə qurultay keçirilə bilməzmi?

-Bizim cəmiyyətdə dövlət quruculuğu ilə partiya quruculuğu qarışdırılır. Yaxud simbioz edirlər. İnsanlar partiyaların həyatından qurultayları gördüklərinə görə bunu dövlətin də həyatına olduğu kimi tətbiq edirlər. Amma indiki dünyada dövlətlərin yaranması ənənəsinə baxsaq görərik ki, o modellər indi istifadə olunmur. Burada müəyyən dövlət qurumlarının yaranması, istifadə olunması, seçkili orqanların formalaşması modeli daha çox istifadə olunur. Bunların hamısını qurultay formatında etmək doğru deyil, həm də mümkün deyil. Qurultayda parlament, ya hökumət formalaşdırmaq, məhkəmə orqanı yaratmaq mümkün deyil. Parlament kollegial bir qurumdur. Amma dövlətin yaranmasında, elan olunmasında hansısa bir mərhələdə qurultay keçirmək olar. Əslində dediyim kimi bu nəzəri yanaşmadır. Buna praktiki olaraq qərar verəndə düşünüb-daşınacağıq. Amma öncə vacib olan bu siyahıya almanın keçirilib, başa çatdırılmasıdır.

-Siyahıyaalınma hansı formada keçiriləcək?

– Siyahıyaalınmanın keçirilməsi üçün İrəvanlıların məskunlaşdığı əsas bölgələrdə müəyyən mexanizmlərin qurulması düşünülür, amma əsasən ana sistem bir az fərqlidir. Biz bir sayt hazırlamışıq. Saytda eyni vaxtda müraciət olunacaq və bütün insanlar sayta girərək elektron formada qeydiyyatdan keçə biləcəklər. Amma, dediyim kimi, müəyyən ərazilərdə bizim təmsilçilərimiz olacaq, onlar həmin insanların qeydiyyatdan keçməsinə kömək edəcəklər. Bu yalnız Azərbaycanda deyil, Türkiyədə də, Rusiyada da, Orta Asiyada da belə olacaq.

-Məlumata görə İTC-nin xarici dövlətlərdə nümayəndəlikləri açılır. Hansı ölkələrdə bu təmsilçiliklər açılır və hansı vəsait hesabına?

-Yeri gəlmişkən deyim ki, hələlik bu məsələlərin həyata keçirilməsində hansısa vəsaitdən hesab olunmur. Bu məsələ vətənpərvər insanların könüllü fəaliyyəti, fədakarlığı, təmənnasız yardımı və iştirakı ilə baş verir. İndi biz özümüz bu dövlət quruculuğunda maddiyyat gözləmirik. Maddi resurslardan istifadə etmədən bu işlər görülür. Əlbəttə, bu prosesə qoşulan insanlar ilk növbədə vətənlərinin həsrətini çəkən və vətənə qayıtmaq üçün hər bir şey edən insanlardır. Bu insanların çevrəsi böyüyür. Ola bilsin ki, insanların məlumatı olmur. İnsanlar məlumatlandıqca tərəfdaşlar da çoxalır. Maraq və meyl artır. Amma təbii ki, elə işlər var ki, onların həyata keçirilməsi üçün maliyyə də lazım olacaq. Biz müzakirələr aparırıq. Biz çalışırıq ki, bu məsələlərin həlli legitim və qanuni formada olsun. Elə formada olsun ki, bu bizim ümumi işimizə xələl gətirməsin. Ümumi işimizin xeyrinə olsun. Bir daha o  məsələyə qayıdıram ki, indi ən vacib məsələ əhalinin siyahıya alınmasıdır. Burada bir məqamı da qeyd edim. Vaxtilə Azərbaycandan köçüb gələn əhalinin böyük əksəriyyətinin Ermənistan vətəndaşlığı ləğv edilib, pasportları yandırılıb, yox edilib. Hansı niyyətlə hansı qüvvələr tərəfindən bu edilib, bu barədə müzakirələr olacaq. Amma kifayət qədər ciddi xətalara yol verilib.

-Bu sənədlər bərpa edilə bilməz?

-O sənədlər oldu-olmadı bu insanların hamısı öz yaddaşı, tarixi, keçmişi ilə, harada doğulmasını təsdiq edən sənədləri ilə bu və ya digər formada İrəvan kökənli olduğunu əsaslandıra bilir. Amma mən bir məsələni də qeyd etmək istəyirəm. Biz həmişə belə düşünürük ki, mütləq bir sənəd lazımdır ki, kiməsə İrəvandan gəldiyimizi sübut edək. Kimdir bu kimsə? Bu hansısa üçüncü tərəfdir, beynəlxalq təşkilatlardır, xarici dövlətlərdir. Hansı ki, o xarici dövlətlər Ermənistanı qurub, o təşkilatlar milyonlarla insanların qovulmasını görüb, görməməzlikdən gəlib. Məsələ BMT Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi ilə bağlı 4 qətnamə verib, amma heç biri icra olunmayıb. Yəni biz bir xalq olaraq yenə də israrlıyıq ki, bizim bir sənədimiz olmalıdır, biz bunlara sübut edək. Sübut etmək lazım deyil. Əslində o xalqlar ki, özü-öz taleyini həll edir ona sübut lazım deyil. O öz işini görür, gedir vətənini azad edir. Amma o insanlar iş görmür, kimisə nəyəsə inandırmaq istəyir, adam axtarır ki, onun işini görsün, məsələ var İsrail-ərəb müharibəsində deyir, ağıllı yəhudi hansıdır? Deyir ağıllı yəhudi odur ki, o biri yəhudini öz yerinə müharibəyə göndərdi. İndi onun məsəli olmasın, sanki insanlara bir bəhanə lazımdır ki, BMT-yə sübut edək. Sübut edəndən sonra nə olacaq? BMT gəlib torpağı alıb sənə verəcəkmi? Verməyəcək. Yəni bu o qorxu ilə ya qeyri – müstəqil olmaqla, özünə güvənin olmaması ilə bağlıdır.

-Bu psixoloji faktordur…

-Bəli, psixoloji problemdir. Əslində bu məsələlərin önəmi yoxdur. Hərçənd o işlərin görülməsi doğru deyil, hətta mən deyərdim cinayət tərkibi var. Hətta dərinə getsək orada erməni barmağı da var. Sənədlərin, pasportların yandırılmasına nə ehtiyac var idi? Əksinə, İrəvanda doğulmuş insanların pasportlarının olması hər zaman bizim əlimizdə bir tutarqa idi. Təəssüf ki, etiraf etməliyik ki, erməni xalqı mütəşəkkil təşkilatdır, çəyirtkə sürüsü kimi. Bəzən gözləmirik ki, o bizim üzərimizə gələcək. Hansı dövlətin ki, problem var, deməli artıq orada ermənilər işlərini görürlər. Həmin sənədlərin də yandırılması, ləğv edilməsi, digər addımların atılması bəlkə də günümüzün gerçəkliyində də onların planlarının əvvəlki mərhələsi olub. Düşmən öz içimizdə bizə qarşı addımlar atır. İdeyalara təhrik edir. Özümüz də bilmədən onların istədiklərini edirik.

(Ardı var)

Söhbətləşdi: Ülviyyə ŞÜKÜROVA