Ekoloji risklər və əsas göstəriciləri

    63

    Ekoloji riskin qiymətləndirilməsində insanlar üçün risk faktorları nələrdir?

    Riskin əsasında isbata ehtiyacı olmayan potensial fəaliyyət mövcuddur. İnsan həyatının təcrübəsi bizə imkan verir təsdiq edək ki, onun fəaliyyəti potensial təhlükədir. Risk haqqında nəzəriyyə XX əsrin sonunda geniş şəkildə inkişaf etməyə və tətbiq olunmağa başlamışdır. Bu nəzəriyənin inkişafında riyaziyyat, statistika, huquqi və iqtisadi elmlər və sonralar dəqiq elmlər sayılan ehtimal nəzəriyyəsi, oyunlar nəzəriyyəsi, fəlakət kimi fənnlərin rolu olmuşdur. Son on illərin göstərdiyi faciəli halların artımı, istehsalatda tətbiq olunan yeni texnologiyaların tətbiqində insanların buraxdığı səhvlərlə təsdiq olunur. Risk – bu uğursuzluğun gözlənilə bilən ölçüsü, fəaliyyətdə məğlubiyyət, insan sağlamlığında arzu olunmayan fəsadların başvermə təhlükəsidir və nəticə etibarilə maddi ziyan verə bilər. Risk üçün xarakterik hallar: gözlənilməməzlik, qəflətən təhlükəli vəziyyətin baş verməsidir ki, bu da tez və qəti tədbirlərin görülməsi ilə aradan qaldırılır.

    Bizi maraqlandıran insan və ətraf mühitin təhlükəsizliyi problemidir. Ümumi qəbul edilmiş qaydaya əsasən kəmiyyət baxımından insan həyatında baş verən təhlükələri müəyyən etmək üçün bölgü şkalasından istifadə edirlər. Bölgü şkalası ilə çox komponentli vektorlarla yarana biləcək təhlükəni, təhlükənin səviyyəsini və yaranma ehtimalını təyin etmək mümkündür. Qeyd etmək lazımdır ki, vektorlar fəzada vaxta görə qeyri – bərabər bölünürlər. İtgi məhfumu dedikdə, faktiki və mümkün ola bilən iqtisadi uğursuzluq, eyni zamanda ətraf mühitin korlanması ilə insan səhhətinin pisləşməsi başa düşülür. Məqbul riski dedikdə insanın təbiətlə qarşılıqlı əlaqəsi zamanı ekologiyaya antropogen təzyiq başa düşülür. Son zamanlar bu hal dəfələrlə güclənib və elmi – texniki tərəqqinin inkişafı ilə bağlı yeni keyfiyyətli formalar alıb ki, insanın ekoloji təhlükəsizliyi problemini indiki zamanda qlobal problemlərdən birinə çevirib. Təbii fəlakətləri, biosferin dağılmasını və çirklənməsini şərtləndirən qəzalar nəticəsində əmələ gələn fövqəladə şəraitlərin ağır nəticələrinin minimuma endirilməsi məsələsinin aktuallığı mövcuddur. Şərtsiz təhlükəsizliyin konsepsiyası bu yaxınlara qədər dünyada qurulan təhlükəsizlik normativlərinin bazisi sayılırdı. Qəzaların qarşısını almaq üçün əlavə texniki qurğular tətbiq olunurdu: belə ki, təhlükəsizliyin mühəndis sistemləri, nizam – intizamın yüksək səviyyəsini təmin etmək məqsədilə təşkilati ölçülərdən istifadə edilirdi. Hesab olunurdu ki, belə mühəndis determinist yanaşma ətraf mühitə insan üçün gözlənilən hər təhlükəni istisna edir. Son onilliklərə qədər belə yanaşma özünü doğruldurdu. Lakin bu gün istehsalın misilsiz mürəkkəbləşməsi və prinsip etibarilə yeni texnologiyaların yaranması, energetik və nəqliyyat komunikasiyaları şəbəkəsinin artması ilə əlaqədar məqbul təhlükəsizlik konsepsiyası biosferin və texnosferin daxili qanunlarına qeyri – adekvat olub. Maddi rifahın yaradılması naminə insanın hər bir fəaliyyəti enerjinin istifadəsi ilə müşahidə olunur, mürəkkəb texniki sistemlərlə əlaqələndirilir, ətraf mühitin və onun müdafiəsi isə ətraf mühitin və səhhətin vəziyyətinin göstəriciləri ilə xarakterizə edilmir, lakin təhlükəsizliyin texniki sisteminin effektivliyi ilə ölçülür, yəni sırf mühəndis sahəli xarakter daşıyır. Əgər qəzaların qarşısının alınmasının texniki sistemlərinə hər dəfə maliyyə qoyuluşunu artırsaq, onda məcbur olarıq ki, sosial proqramların maliyyələşdirilməsini azaldaq, bu isə insan ömrünün qısaldılması və keyfiyyətinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Buna görə də cəmiyyət real həqiqətin məqbul təhlükəsizliyinin yaradılmasının mümkünsüzlüyünü anlayıb. Hal – hazırda təhlükə amillərinin risk səviyyəsi elə həddə gətirilməlidir ki, ona “məqbul” kimi baxılsın. Onun məqbulluğu iqtisadi və sosial mülahizələrlə şərtlənməlidir). Bu o deməkdir ki, təsərrüfat fəaliyyəti ilə şərtlənən təhlükə amillərinin risk səviyyəsi “məqbul” qəbul edilə bilsin.

    Ekoloji təhlükəsizlik

    Rusiyanın siyasəti digər ölkələrə nisbətən daha çox məqbul təhlükəsizlik üzərində qurulur. Buna görə də ilk mərhələdə iqtisadi riskin müxtəlif səviyyələrinin məqbulluğunu qiymətləndirəndə ancaq ziyan törədən nəticələrin baxılması ilə kifayətlənmək olar, çünki onlar sonluqda ölüm hadisələrinə gətirib çıxarır. Bu göstərici üçün yetərincə etibarlı statistik rəqəmlər məlumdur. Onda “ekoloji risk” anlayışı aşağıdakı kimi formalaşdırılır: bu amilin intensivliyinin normalaşdırılmış kəmiyyətinə, vaxtın müəyyən edilmiş vaxt intervalında zərərli ekoloji amilin təsiri nəticəsində ölüm hadisələrinin sayı ilə ifadə olunan mümkün ziyanın kəmiyyətinin nisbətidir. Ekolokji risk – təsərrüfatin və digər fəaliyyətin neqativ təsiri ilə yaranmış və insan, təbii mühit üçün qeyri əlverişli nəticələrə malik hadisələrin baş vermə ehtimalıdır. Beləliklə, ekoloji riskin müəyyənləşdirilməsi ölüm sonluqları ilə qutaran ziyanlı ekoloji nəticələrinin nisbətinin təhlilinə və zərərli ekoloji təsirin və onun komponentlərinin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsinə əsas diqqət yetirilməlidir.

    Zəlzələ, vulkan püskürmələri, daşqın, tufan, təbii yanğılar və s. Ətraf mühitə texnogen təsir Su hövzələrinin, atmosfer havasının zərərli maddələrlə, torpağın istehsal tullantıları ilə çirkləndirilməsi və s. Təbii mühitə antropogen təsir Faydalı qazıntılar çıxarılarkən landşaftların dağılması, süni su hövzələrinin yaradılması, intensiv meliorasiya, meşələrin məhvi və s. Fəaliyyətin müxtəlif növləri ilə bağlanan ekoloji riskin ictimai məqbulluğu psixoloji, sosial və iqtisadi amillərlə müəyyənləşdirilir. Ekoloji riskin yaranma faktorlarına təbii, texnogen və antropogen faktorlar aid edilir.

    Ekoloji riskin qiymətləndirilməsi və idarə edilməsi

    Ətraf mühitin və əhalinin təhlükəsizlik konsepsiyasına müvafiq olaraq ekoloji riski idarəetmə sahəsində praktiki fəaliyyət elə qurulmalıdır ki, cəmiyyət təbii sərvətlərin mümkün qədər çox cəmini əldə edə bilsin. Ekoloji riskin idarə edilməsində onun qiymətləndirilməsi əsas rol oynayır. Ekoloji riskin qiymətləndirilməsində insanlar üçün risk iki kateqoriya ilə ifadə olunur:

    İndividual (fərdi) risk – insanın öz fəaliyyəti zamanı müəyyən bir təsirə məruz qalması ehtimalı kimi müəyyənləşdirilir; –

    Sosial risk – bir qəza hadisəsi ehtimalı ilə həmin qəza zamanı həlak olan insanların sayı arasındakı nisbətlə müəyyənləşdirilir.

    Ekoloji riskin qiymətləndirilməsi – müxtəlif çirkləndirici və digər maddələrin ətraf mühitə potensial mənfi təsirinin qiymətləndirilməsi üçün fakt və elmi proqnozlardan istifadə olunan elmi tədqiqatdır. Adətən risk qiymətləndirilərkən iki kəmiyyətlə W- hadisə ehtimalı və X – nəticələrlə xarakterizə edilir : R = W ∙X

    Bu gün ekoloji riskin qiymətləndirilməsi – insan sağlamlığı üçün risk faktorunu təyin etməyə, onun nisbətini müəyyənləşdirməyə və həmin baza üzərində riskin minimuma endirilməsinə dair fəaliyyətin üstünlüyünü , birinciliyini təsvir etməyə imkan yaradan yeganə analitik alətdir.
    Ekoloji riskin qiymətləndirilməsinin təxmini ardıcıllığı:
    -təhlükənin ilkin identifikasiyası;

    -təhlükə mənbəyinin və onunla əlaqədar olan ziyanın təsviri;

    -normal iş şəraitində riskin qiymətləndirilməsi;

    -istehsalda ehtimal olunacaq qəza halları riskinin qiymətləndirilməsi;

    -qəza hallarının inkişafının mümkün ssenari spektrləri;

    -riskin ehtimal analizi və statistik qiymətləndirmə.

    Riskin qiymətləndirilməsində bir neçə mərhələ və ya elementləri göstərmək olar:

    – təhlükənin aşkar edilməsi, risk mənbəyi və faktorunun təyin edilməsi, həmçinin onların potensial təsir obyektlərinin, bu təsirin əsas formalarının müəyyənləşdirilməsi;

    – məruz qalmanın qiymətləndirilməsi, yəni risk faktorunun insana və ətraf mühitə real təsirin qiymətləndirilməsi;

    – risk faktorlarının əhaliyə və ətraf mühitə təsirinin analizi, insan və ekosistemin müəyyən qeyri sabit faktorun təsirinə davamlılığının müəyyənləşdirilməsi;

    – keyfiyyət və kəmiyyət parametrləri istifadə edilməklə riskin tam xarakteristikası.

    Riskin qiymətləndirilməsi modelinin yekun fazası, riskin xarkteristikası eyni zamanda riski idarəetmə prosesinin ilk halqasıdır.

    Ekoloji riskin idarəedilməsi – ekoloji riskin qiymətləndirilməsi və həmin riskin qarşısının alınmasının texnoloji və iqtisadi imkanlarını nəzərə alan qərarların qəbul edilməsi prosesidir. Riski idarəetmənin əsas məqsədi – ehtiyat və zaman məhdudiyyətində riskin azaldılması yollarının müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir. Riski idarəetmə prinsiplərində strateji və taktiki məqsədlər vardır. Strateji məqsəddə – bütövlükdə cəmiyyətin rifahının mümkün maksimal səviyyəsinin əldə edilməsinə cəhd ifadə edilir. Taktiki məqsəddə isə – əhalinin təhlükəsizliyinin artırılmasına, insan ömrünün uzadılmasına cəhd ifadə edilir. Burada əhalinin maraqları kimi, həm də hər bir şəxsin həddən artıq yüksək riskdən mühafizə olunmaq marağı şərtləndirilir. Riski idarəetmənin əsas prinsiplərindən biri cəmiyyətdə olan hər növ təhlükənin bütöv spektr toplusu daxil edilməsidir və ondan hər hansı bir insana və ümumiyyətlə cəmiyyətə edilən riskin “qəbul edilə biləcək” həddən yüksək ola bilməməsidir. Nəhayət, riski idarəatmə sahəsində siyasət təbii ekosistemlərə təsirə qarşı ciddi məhdudiyyətlər çərçivəsi daxilində qurulmalı, ekosistemlərə ekoloji təsirin yol verilə biləcək həddən artıq olmaması haqqında tələblərdən təşkil edilməlidir.

    İdarəetmə qərarlarının qəbul edilməsi və təhlükəsizlik tələbləri ilə əlaqədar olaraq riskin analitik təhlili və onun yol veriləcək hədlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün aşağıdakılar vacibdir:

    1. Mövcud təhlükə mənbələrinə və mümkün zədələnmə obyektlərinin vəziyyətinə operativ olaraq nəzarət etməyə imkan verən informasiya sisteminin olması;

    2. Təsərrüfat fəaliyyətinin nəzərdə tutulan istiqamətləri haqqında, ekoloji təhlükəsizlik səviyyəsinə təsir edə biləcək layihə və texniki qərarlar haqqında məlumatlar, həmçinin

    bunlarla əlaqədar riskin ehtimal olunan qiymətləndirilməsi üçün proqramlar;

    3. Təhlükəsizlik ekspertizası və risk mənbəyi sayılan alternativ layihə və texnologiyaların müqayisəsi;

    4. Təhlükəsizlik səviyyəsinin artmasının texniki – iqtisadi strategiyasının işlənib hazırlanması, risk kəmiyyətinin idarə edilməsi və onun ictimai, iqtisadi və ekoloji nöqteyi – nəzərdən qəbul edilə biləcək səviyəyədək enməsi üçün optimal xərc sturturunun müəyyənləşdirilməsi;

    5. Risk proqnozlarının tərtib edilməsi və ekoloji zədələnmənin səviyyəsinin ayandırılıdığı risk səviyyəsinin analitik müəyyən edilməsi;

    6. Verilən funksiyaların yerinə yetitrilməsi və qərarların qəbul edilməsi prosesləri üçün nəzərdə tutulan təşkilati strukturların, ekspert sistemlərinin və normativ sənədlərin

    formalaşdırılması;

    7. Ekoloji risk haqqında elmi məlumatların təbliğatı.

    (Ardı var)

    “Hürriyyət”