Pedaqoqlar harada dəfn olunur?

132

Kimsəsizlərin başı üstdə şam yandırmasan, öləndən sonra qəbrin üstdə şam yandırmazlar

Sahib Təbriz

Ölüm haqqında hər dəfə düşünmək çətindir: –həm keçmiş, həm də sabah ki­no lenti kimi yaddaşını çevirir: gəl bu təbii halətə tab gətir, xü­su­si­lə, yaşın səni al­da­da-aldada mənzilin sonuna qədər çatdırsın və qapının ağzında göz­ləsin! Sən isə xə­bərsizsən, həyat eşqinə sadiqsən və sevgiylə yaşayırsan, iki nəs­nə naminə, tarix üçünmü, yoxsa əbədiyyət üçünmü? Şöhrət üçün də iki şey var: öz təbii istedadınla, da­hiliyinlə və qabiliyyətinlə, yoxsa, qucaqda, ağuşda, bir tə­kan­da “bu üçlük”lərdə şöh­rətin zirəvsinə ucalırsan!

 

(Əvvəli ötən sayımızda)

 

Pedaqoqlar (müəllimlər) çalışırlar bədii obrazların xislətindən nümunələr gə­tir­­sinlər, dövrləri və dövranları müqayisə etsinlər, bəlkə ibrət aldılar. Uzun illik şəx­­si müşahidələrimə söykənib cəsarətlə deyərdim ki, xüsusilə, “seçilmişlərin”, eli­tar­­ların, yaxud biznesdə əli gətirənlərin övladları (hamı üçün şamil etmirəm) üçün nə klassik, nə də çağdaş bədii obrazlar xarakterik deyil, çünki gərək oxuyasan ki, xə­­bərin ola. Onlar üçün “internet macəraları” daha münasibdir, indi baxanların sayı xey­­li azalıb: ona görə ki, qeyri – halallıqda, korrupsiya oyunlarında, kasıb – kusu­bun dövlət yardımı yeyintisində, məişət qalmaqalında adları hallananlar ataları, da­yı­ları, əmiləridir. Fikrimi o fakta yönəltmək istəyirəm ki, şagirdlər və tələbələr ədə­biy­yatdan bixəbərdirlər, dünya görüşlərini yad istiqamətə bağlamışlar.

Bu məqamdan tutub valideynlərə çatdırmaq istərdim ki, özünüzü emosional zəh­­mətə qatıb V.Hüqonu, O.Balzakı, E.Hemenqueni, L.Tolstoyu, T.Drayzeri, Cek Lon­­donu, İ.Qutqaşınlını, M.F.Axundzadəni, A.Bakıxanovu, Y.B.Çəmənzəminlini, Meh­­di Hüseyni, Mirzə ibrahimovu, Mir Cəlalı, İlyas Əfəndiyevi, İsmayıl Şıxlını, Bay­­ram Bayramovu, Əlibala Hacızadəni… oxuyun. Demirəm adları çəkilənlərin ha­­mı­sını mütaliə edin, bu, şişirtmə olardı, lakin bu ədiblərdən istədiyinizi, nəticə çı­­xara biləcəyinizi seçin.

Mən tənhalığıma qayıdıram, insan ləyaqətinin hörmətdən düşdüyünü, bizi ida­­rə edənlərin (insaflısı yox deyil): nəfsiqılınclının, mayası haramla yoğrulanların, sər­vət “süfrəsi”nə şahmat fiqurları kimi villalarını düzənlərin, piyadısını irəli verib Şa­­hını qoruyanların ixtiyarına tabe olmayaq, oxuduqlarımızdan bir parasını onlar oxu­­sunlar, karantin vaxtından qaçmasınlar, barı, Viktor Hüqonun “Səfillər”ini oxu­yub səfil məişətdən uzaqlaşsınlar, gənc balalarına nümunə görünsünlər. Bu ar­zu­mun xətrinə pedaqoqluğuma güvəndim, vaxtilə universitet həyatımda müəllim­lə­ri­min məsləhətilə oxuduğum “Səfillər” romanından bəzi epizodları “diriltmək” qə­ra­rı­­na gəldim. Və görkəmli pedaqoq, Zaqafqaziyada və Orta Asiyada (eləcə də Ana Və­­tənimizdə) ilk pedaqoji elmlər doktoru, əməkdar elm xadiminin, adına bir dalan qoy­­mağı rəva görməyənlər, professor Əhməd Yusif oğlu Seyidovun (görəsən, qəb­ri haradadır, hər halda fəxri xiyabanda deyil) məsləhətilə oxumuşdum. Bəzi epi­zod­­ları qeyd etmişdim: “Bəli, səfalətə yol verən cəmiyyət, bəli, müharibəyə yol ve­rən bəşəriyyət, bəli, cəhənnəmə yol verən din mənim fikrimcə alçaq dərəcəli cə­miy­­yət, alçaq dərəcəli bəşəriyyət, yüksək dərəcəli dinə, monarx olmayan bəşə­riy­yə­­tə, yazılı ehkamlar olmayan dinə can atıram”. Dahi ədib davam edir: “Bəli, mən ri­­yakarlıq alveri edən keşişə qarşı, ədaləti tapdalayan hakimə qarşı mübarizə apa­rı­ram. Mən səfaləti təqib edirəm, mən xəstləikləri sağaldıram, mən şərə nifrət edi­rəm”.

“Səfillər”in qeyri səfillərə daha bir messajı iri titullu, göstəriş səlahətli, öncə ver­­diyi sözün – vədin arxasında dayanmayan delitantların, masa arxasında böyük gö­­rünənlərin payına düşür. Yazıçı ilk kişilik nümunəsini özü göstərir: Viktor Hüqo Fran­­sa Kralından təyin olunan beş min frank təqaüddən imtina edir, hətta ictimai iş­­lər nazirliyinə məktub yazır, özü də izahlı: “Kralın təyin etdiyi bu təqaüd sər­bəst­li­­yin əl – qolunu bağlayan maddi yardımdan başqa bir şey deyildir. Reallıqda bu hə­­diyyəni qəbul etmək, müstəqil fəaliyyətdən imtina edib hökumət qarşısında öh­də­­lik götürmək deməkdir. Əslində, yazıçı hakimiyyətə müxalifətdə olmalıdır: belə hal­­da namuslu yazıçı, gərək hər şeydən əvvəl hökumətlə pul haqq – hesabını kəs­sin. Ona görə də mən öz təqaüdümdən imtina edirəm”.

Bizimkilər naşükür olmamışlar: “Allah bərəkət versin” demiş və dizlərini qat­­layıb əllərini tavana qaldırmışlar, qadınların çox sevdikləri nöqtəyə…

 

 

***

 

Azərbaycan pedaqoji elmi – professional baxımından qədim, ulu tarixə ma­lik­­dir. Sasanilərdən başlamış II Şapur (309-379) dövründə Atrat Mehr Əspandanın məş­­hur “Nəsihətnamə” əsərində bir qeydi ibrətlidir: “Əgər kiçik yaşlı uşağın varsa onu dəbistana göndər, çünki elmin işığı ürəyi və gözü nurlandırır”. X-XI əsrlərdə ərəb xilafəti süquta yaxınlaşır, bu isə Azərbaycanda məktəblərin, mədrəsələrin art­ma­­sı zərurətini doğurdu, Lakin bir şəxs, dövlət xadimi kimi tanınan pedaqoq Xacə Ni­­zamülmülkün (1018-1092) adı şərəflə çəkildi. Əxlaq nəzəriyyəçisi və maarifçisi, Or­­ta əsrlər dövrünün  görkəmli şəxsiyyətlərindən Məhəmməd Naxçıvaninin (XIII əsr) adını çəkməmək haqsızlıq olardı. “Mərtəbələrə çatmaq üçün düsturlar, qayda­lar” əsəri daha çox pedaqoqu tanıtmışdır.

Dünyada hərtərəfli elmi kəşfləri, müxtəlif janrlarda əsərlər müəllifi Nəsrəd­din Tusi (1201-1274) haqqında danışmağa ehtiyac duymadım. Eləcə də Ensik­lo­pe­dik bilik sahəsinə malik, tədqiqatçı və müəllim – pedaqoq Mirzə Kazım bəy (1802-1870), Firudin bəy Köçərli (1863-1920), Əhməd Seyidov (1892-1977), Mehdi Meh­­dizadə (1903-1984), Nurəddin Kazımov (1926-2014), Hüseyn Əhmədov (1926-2020) fenomenləri… Bu pedaqoqlar Azərbaycan balalarının ilkin təhsil al­ma­­sında, maarifçiliyimizin tərəqqisində, pedaqoji fikir tariximizin Orta əsr və müa­sir epoxasında müstəsna rol oynamışlar, nümunə olmuşlar, məqsədim o deyil, lakin bə­­zi nüanslara toxunmaq istərdim.

Pedaqoq – müəllim ana kök söz olan “pedaqogika”dan yaranmışdır, iki yu­nan sözünün: payda və loqos birləşməsini ifadə edir. Hərçənd, mənası sadə mət­ləb­dir (uşaq ötürən). Qədim Yunanıstanda varlıların uşaqlarını məktəbə müşayət edən ada­­mı “payda qoqos” adlandırırdılar. Zaman dəyişmiş, siyasi sistemlər mövcud ol­muş, sosial proseslər yeni məzmun kəsb etmiş, payda qoqos yeni terminlə beynəl­xalq məzmun kəsb etmişdir.

Məntiqlə yanaşaq: tərbiyə və təhsil tariximizin X əsrinə aparan bu elm (pe­da­­qogika) formalaşdı təhsilli, dünya görüşlü ensiklopedik savadlı mütəxəssis – müəl­­limlərin səyi ilə. Onlar alimlər, ədəbiyyatçılar (şairlər, ədiblər, dramaturqlar), mu­­siqiçillər və digər sənət sahibləri yetişdirdilər. Onlar Napoleon demişkən, “Bö­yük insanlar Dünyanı işıqlandırmaq üçün özlərini yandıran meteorlar” oldular. On­lar əsrlərlə yaşanan sosial – siyasi cəmiyyətlərin (sistemlərin), fərdlərin tərbiyəsini üzə­r­lərinə götürdülər, bu şəxsiyyətlər quruluşun “rəqsləri”nə qol qaldırmadılar, ay­rı-ayrı tiranların vurulduğu idarəetmə prinsiplərinə qəti etirazlarını gizlətmədilər. N.Tu­­si, İ.Qəzzali, M.Övhədi, A.Komenski, J.Russo, K.D.Uşinski və başqa peda­qoq­­ların adı tarixiləşdi. Varisçilik prinsipi davam etdi. Ötən əsrin 30-cu illərində “Əh­­məd Seyidov məktəbi” formalaşdı və rus alimləri qəbul etdilər və böyük peda­qo­­qun Hüseyn Əhmədov, N.Kazımov, Ə.Həşimov, F.Seyidov kimi yetirmələri İtti­faq­da tanındı. Pedaqoq – müəllimlər auditoriyada istedadlıların inkişafına səy gös­tər­­dilər, onların bir şəxsiyyət kimi inkişaflarında böyük rol oynadılar. Yaşlı nəsil­dən olan M.Müşfiq, S.Vurğun, S.Rüstəm, R.Rza, M.Hüseyn, M.İbrahimov, M.Cə­lal, İ.Şıxlı, B.Bayramov, B.Vahabzadə, N.Həsənzadə, .Araz və digərləri sevimli müəl­limlərini unut­madılar. Maraqlı budur ki, onlar öz müəllimlərinin məzarına baş çək­mək istə­dilər, ustadlarının qəbri üstə güllər qoymaq üçün hazırlaşdılar. Lakin: – gö­rəsən han­sı məzarstanda uyuyurlar, bəlkə fəxri xiyabanda dəfn olunublar? – Sual­lar, sual­lar və ümidsizlik, ümidsizlik. Bəzi yetirmələri inadla axtardılar ki – fəx­ri xiya­ban­da uyuyarlar, – düşündülər. Müəllimləri Əhməd Seyidovu, Hüseyn Əh­mədovu, Nu­rəddin Kazımovu, Qədriyyə Səlimovanı (o, Rusiyada fəaliyyət gös­tə­rirdi, aka­de­mik – pedaqoqdu), Ağamməd Abdullayevi, M.Muradxanovu, Feyzul­la Qasım­zadə­ni, Afad Qurbanovu… xatırladılar, əbəs yerə… Bu gün birinci fəxri xi­ya­banda keç­miş nazirlər, partiya funksionerləri, ortabab alimlər, elə ortabab artist­lər və şair­lər dəfn olunublar. Allahdan onlara rəhmət diləyirəm, qəbrləri nurla dol­sun. Unu­dul­mamalıdır ki, fəxri xiyabanda dahilərdən Üzeyir bəy, Məmməd Səid Or­dubadi, Cə­fər Cabbarlı, S.Vurğun, Bülbül, Qara Qarayev, Rəşid Behbudov, Rə­sul Rza, Fik­rət Əmirov, İlyas Əfəndiyev, İsmayıl Şıxlı, Xəlil Rza, B.Vahabzadə, M.Hü­seyn, Ə.Va­hid, M.İbrahimov kimi söz – sənət adamları ilə yanaşı alimlər, döv­lət xadim­lə­rindən Heydər Əliyev, Şıxəli Qurbanov, akademik Həsən Əliyev, Əziz Əliyev, Lüt­vi-zadə, Ziya Bünyadov da uyuyur, min-min rəhmət diləyirəm.

Hacət varmı təsadüfi vəzifəyə gələn, elmi titula yiyələnən, deputat seçilən gör­­kəmli şəxsiyyətlərin bir qarışında uyusunlar.

Lakin bu simalara dərs demiş, pedaqoji fikrimizin dünəni və bu günü tarixin­də hətta dünya şöhrətli pedaqoqlarımız öz yetirmələri ilə yanaşı dəfn olunmağa la­yiq bilinməmişdir. Akademik – pedaqoqlardan tanıdığım Mehdi Mehdizadənin, Abas­­qulu Abbaszadənin, Mirzə Məmmədovun məzarını II fəxri xiyabanda tapdım, baş əydim, bir dəstə çiçək qoymaqla təsəlli tapdım. Bu üç şəxsiyyət milli təhsilimiz üçün nələr etməmişlər, məktəb quruculuğunda ömürlərini əritmişlər. Hər üç peda­qo­­qun müəllimi professor Əhməd Seyidovu məzarı Qazaxda uyuyur. Görünür şair­lə­­ri, yazıçıları, musiqiçiləri və alimləri yetişdirən müəllimlər (qoy, orta məktəb müəl­­limi olsun) və pedqoqlar ikinci, üçüncü dərəcəli təbəqə sayılır ki, dünyalarını də­yi­şəndə heç bir hökumət rəsmisi ya xəbər tutmur (inandırıcı görünmür), ya da ma­­raqlanmaq sərf etmir və: “Axı, kimdir bu şəxs? Yazıçı, şair, aktyor, oxuyan de­yil ki? Bəlkə hansısa məmurun qohumudur?” Və sair ətürpədici suallar peda­qoq­la­rın ta­le­yinə ünvanlanır.

Pedaqoqlara qarşı belə ədalətsiz, subyektiv, hansısa mənəvi – ruhi dəyərə qar­şı la­qeyd­sizliyi göstərən, əlbəttə, kiçik, ortabab vəzifə məmurlarıdır. Mən yaşım mü­­qa­­bilində bu haqsızlığın şahidi olmuşam. Ad çəkməyəcəyəm, ötən əsrin 70-ci il­lə­rin­də iki görkəmli pedaqoqumuz, uzun illər dərs demiş, universitet rektoru iş­lə­miş pro­fessoru bir partiya funksioneri 30-40 il öz doğma İnstitutundan məhrumla vi­dalaşmağa razılıq vermədi, onları yaşadıqları mənzillərindən dəfn üçün apardılar, hal­­bu­ki, fəxri xiyabana layiq idilər. Həmin partiya funksionerlərin nə adı qalıb, nə də vəzifə şöhrəti. Məzarı da bəlli deyil. Lakin O iki pedaqoq – professorun isə elmi ir­­si yaşayır, yetirmələrinin yaddaşlarındadır. Necə ki, filosof Avrelin Mark uzaqgö­rən­­liklə demişdir: “Vaxtilə şöhrəti göylərə qaldırılan nə qədər adamlar artıq büs­bü­tün unudulmuşdur, yaddaşdan silinmişdir, hələ onları mədh edənlərin gör nə qədə­ri­­nin adı çoxdan qəbrdə yatır”.

Pedaqoqlar tarixin yaddaşında dəfn olunur…

02.10.2020

Allahverdi Eminov